...lufta fillon me kuptimin e shkaqeve të krizave dhe ajo vazhdon me ndryshimin e mendësisë dhe praktikës...

Jeta dhe shteti

Si ta konceptojmë Jetën?

Ylli Përmeti

07/03/2017 - 17:38

Lumturia është kuptimi dhe qëllimi i jetës, gjithë synimi dhe fundi i ekzistencës njerëzore. 

--Aristoteli

“Demokracia” përfaqësuese krijon jo vetëm politikanë profesionistë –të përhershëm- por edhe “pedagogë” të një ‘lloji’ tjetër: sepse ata, ndryshe nga pedagogët e universiteteve, gëzojnë “pushtet politik”. Ky fundit, në vetë-vete, nuk lidhet me një gamë të vogël studentore, siç lidhet pedagogu i një universiteti. Por me gjithë popullin. Si i tillë, ai supozohet se “edukon” gjithë popullin. Por mënyra se si zgjidhen politikanët profesionistë —përmes lidhjeve të ngushta pushtetore dhe financimeve parazgjedhore— një proces që mund të quhet ‘oportunizëm politik’, krijon kushtet për degjenerimin e gjithë institucioneve të tjerë: nga administrata publike deri tek universitetet. Nuk është e rastit që “pedagogët” e “demokracisë” përfaqësuese përdorin “reforma” për të administruar popujt dhe nuk i çlirojnë kurrë - ndërsa pedagogët e universiteteve, veglat shkencore, që, njëlloj si të parët, nuk i çlirojnë kurrë! Kështu, në vend që të çlirohet populli dhe studentët, ata skllavërohen dhe jetojnë pa dinjitet. Në të vërtetë, kuadri institucional i globalizmit neoliberal krijon kushtet për popuj pa dinjitet: sepse i zhyt ata në borxhe. Për të njëjtën arsye, çlirimi i popujve nuk mund të fillojë nga universitetet. Por këta të fundit mund të kontribuojnë, nëse hamendësojmë se pedagogët e filozofisë politike, do t’i rezistojnë çensurës dhe degjenerimit të universitetit.

Filozofët modernë janë përpjekur të përshkruajnë se “ç’është jeta me dinjitet”. Por të gjithë janë të pjesshëm dhe të përgënjeshtrueshëm.[1] Arsyeja kryesore se përse dështojnë filozofët modernë, për të përshkruar dhe rrjedhimisht themeluar në shoqëri me “një jetë me dinjitet”, pavarësisht se përfundojnë duke adoptuar qasjen e Aristotelit, është se ata përqendrohen te ‘dinjiteti’ pa përcaktuar, së pari, se ç’është jeta në vetë-vete! Sepse jeta është një koncept i gjerë dhe përfshin edhe dinjitetin dhe mënyra se si e konceptojmë atë luan rol vendimtar në krijimin e jetës me dinjitet.

Ndryshe nga mendimtarët modernë, të cilët konsiderojnë ‘jetë’ gjithë subjektet fizikë që procedojnë biologjikisht (bimë, bakterie etj.), Aristoteli e përcakton jetën vetëm nga këndvështrimi i kafshëve: në rastin e kafshëve, nga aftësia e perceptimit, ndërsa në rastin e njeriut nga aftësia e perceptimit dhe mendimit; dhe aftësia përcaktohet në lidhje me veprimtarinë korresponduese, e cila është thelbësore; rrjedhimisht jeta duket të jetë veprimtaria perceptuese ose mendore. Dhe jeta është mes gjërave që janë në vetë-vete të kënaqshme, meqënse ajo është e përcaktuar dhe e përcaktuara është e natyrës së mirë; dhe ajo që është e mirë nga vetë natyra është gjithashtu e mirë për njeriun virtuoz (kjo është arsyeja se përse jeta është e kënaqshme për gjithë njerëzit); por ne nuk duhet të adoptojmë këtë qasje për një jetë të keqe dhe të korruptuar — as edhe për një jetë të mbushur me dhimbje; sepse kjo lloj jete është e papërcaktuar, siç janë atributet e saj...Por nëse vetë jeta është e mirë dhe e kënaqshme (e cila duket të jetë kështu, nga vetë fakti që të gjithë njerëzit e dëshirojnë atë, dhe veçanërisht ata që janë të mirë dhe në një shkallë të lartë të lumtur; sepse për këta njerëz jeta është më e dëshirueshme, dhe ekzistenca e tyre është shumë më e lumtur) dhe ai që sheh kupton se shikon, dhe ai që dëgjon kupton se dëgjon, dhe ai që ecën kupton se ecën, dhe njëlloj në çdo rast veprimtarie tjetër që percepton se ne jemi në veprim, kështuqë nëse ne perceptojmë, ne perceptojmë atë që perceptojmë, dhe nëse ne mendojmë ne mendojmë atë që mendojmë; dhe nëse për të perceptuar se ne perceptojmë ose mendojmë është të përceptosh se ne ekzistojmë (sepse ekzistenca u përcaktua si përceptim dhe mendim); dhe nëse perceptimi se dikush që jeton është në vetë-vete një nga gjërat që janë të kënaqshme (sepse jeta është nga vetë natyra e mirë, dhe të perceptosh se çfarë është e mirë te tjetri është e kënaqshme); dhe nëse jeta është e dëshirueshme, dhe veçanërisht për njerëzit e mirë, sepse për ta ekzistenca është e mirë dhe kënaqshme sepse ata kënaqen në praninë e ndërgjegjjegjjes së tyre se çfarë është e mirë); dhe nëse njeriu virtuoz është i kënaqshëm te vetja e tij, ai është gjithashtu për shokët e tij (sepse shoku i tij është një tjetër vete): nëse të gjitha këto janë të vërteta, meqënse qenia e tij është e dëshirueshme për çdo njeri, kështu, ose thuajse kështu, është qenia e shokut të tij. Tani qenia e tij u pa për të qenë e dëshirueshme sepse ai perceptoi të mirën e tij, dhe ky perceptim është i kënaqshëm në vetë-vete. Ai ka nevojë, rrjedhimisht, për të qenë i ndërgjegjshëm i ekzistencës së shokëve të tij gjithashtu, dhe kjo do të realizohet duke jetuar dhe menduar bashkë; sepse kjo është ajo çfarë do të thotë të jetosh bashkë për njeriun, dhe jo, si në rastin e bagëtisë, që ushqehet në të njëjtin vend.[2]

Jeta, në fjalë të tjera, duhet të kuptohet nga këndvështrimi i kafshëve: sepse kafshët, për sa kohë që lindin me shqisa, janë të afta të perceptojnë botën e jashtme dhe të kuptojnë se ekzistojnë. Aftësinë e perceptimit e kanë edhe bimët: por bimët, ndryshe nga kafshët, janë të palëvizshme. Dhe njeriu, ndryshe nga gjithë kafshët e tjera, mendon në një shkallë shumë më të lartë se kafshët e tjera. Jeta, si e tillë, është e mirë, e vyer dhe e dëshirueshme njëlloj për të gjitha kafshët: sepse të gjitha e perceptojnë atë. Nuk është e rastit që shumica e kafshëve, njëlloj si njeriu, lindin me instinktin e shoqërisë dhe jetojnë në tufa. Sipas kësaj qasje, planetet mund të konsiderohen me jetë vetëm kur atje zhvillohen kafshë. Për të njëjtën arsye, çdo kafshë duhet të jetojë me ‘dinjitet’, nëse, në këtë rast, dinjiteti i kafshëve reduktohet te respekti dhe nderimi. Por te njeriu, ndryshe nga kafshët e tjera, dinjiteti buron nga tërësia e vlerave të tij. Vlerat zhvillohen gjithë kohën nëse krijohen kushtet institucionale dhe synohen për t’u zhvilluar. Nëse, për shembull, ne synojmë të zhvillojmë virtytin intelektual (shkencor) ne duhet të njohim metodologjitë e hulumtimit, për çdo shkencë, të cilat i mësojmë në ciklet shkollore dhe veçanërisht në Universitet. Por reduktimi i dinjitetit, te tërësia e vlerave të njeriut, nuk mjafton për të zhvilluar njerëz dinjtoz. Sepse jeta e mirë, siç citon Aristoteli,  kërkon të mira të jashtme, në një shkallë më të vogël kur njerëzit janë në një gjendje të mirë, në një shkallë më të madhe kur ata janë në një gjendje më të keqe...Tepëricat janë më të mira se nevojat, dhe ndonjë herë janë më të dëshirueshme: sepse jeta e mirë është më e mirë se thjesht jeta, dhe jeta e mirë është e natyrës së tepëricës, ndërsa thjesht jeta është e natyrës së nevojave. Megjithëse ndonjëherë se çfarë është më e mirë nuk është gjithashtu më e dëshirueshme: sepse nuk është e nevojshme pavarësisht mirësisë së saj, sepse ajo duhet të jetë gjithashtu më e dëshirueshme: të paktën të jesh një filozof është më mirë sesa të fitosh pará, por nuk është më e dëshirueshme për një njeri të cilit i mungojnë nevojat e jetës. Shprehja ‘tepëri’ zbatohet sa herë që një njeri zotëron nevojat e jetës dhe mundohet të sigurojë gjithashtu fitime fisnike. Përgjithësisht, nevojat janë më të dëshirueshme, ndërsa tepëricat janë më të mira.[3]

Dinjiteti, në fjalë të tjera, duhet të shihet nga këndvështrimi i ‘jetës së mirë’: vlerat që zhvillon një njeri dhe nga të mirat e jashtme. Nuk është e rastit që Aristoteli orvatet të përcaktojë jetën e mirë jo nga këndvështrimi i dinjitetit, por nga se ç’është jeta e mirë dhe nga se varet ajo. Dhe ajo, sipas tij, varet kryesisht nga shteti. Sepse fundi i shtetit është jeta e mirë...dhe shteti është bashkimi i familjeve dhe fshatrave në një jetë të përsosur të vetë-mjaftueshme, përmes së cilës ne jetojmë një jetë të lumtur dhe të ndershme...sepse shoqëria politike ekziston për hir të veprimeve fisnike, dhe jo thjesht për shoqërinë. Ndaj ata që kontribuojnë në një shoqëri të tillë (fisnike) gëzojnë nder më të madh se ata që kanë liri ose fisnikëri lindjeje të njëjtë ose më të madhe por janë inferiorë kundrejt tyre në virtytin politik; ose se ata që i tejkalojnë ata në pasuri por tejkalohen nga ata në virtyt. Por kjo s’do të thotë se Aristoteli nuk shqetësohet se nga buron dinjiteti nga këndvështrimi individual: sipas tij, “dinjiteti nuk buron nga zotërimi i ndereve por nga ndërgjegjja se ne i meritojmë ato”. Kur themi, rrjedhimisht, se njeriu meriton të jetojë me dinjitet, ne nënkuptojmë nderimin e tij sipas virtyteve dhe kontributeve. Por kur e lidhim njeriun me të mirat e jashtme, mjaftueshmëria e të cilave siguron një jetë dinjitoze, ne duhet të sigurohemi se të gjithë mbulojnë nevojat e tyre. Sepse nëse ndodh ndryshe, siç ndodh në botën në të cilën jetojmë, ku pakica zotëron tejet shumë dhe shumica tejet pak dhe nga shumica një numër i konsiderushëm përfundon në rrugë, dhe ngaqë nuk është mësuar të vjedhë, lypë, dhe njerëzit e klasës së lartë për ta justifikuar këtë praktikë thonë se ‘krenaria e lypësit është se ai nuk vjedh por lypë’, krijohet dinamika e ‘ndjesisë’ së madhështisë, në njërën anë, të bujarit, nëse mund ta quajmë kështu, pavarësisht se disa e quajnë ndryshe, si dhembshuri, dhe përulësisë, në anën tjetër, lypësit, i cili, lyp jo sepse s’ka dinjitet ose ndërgjegjje se meriton të jetë si të tjerët, por sepse duhet të jetojë dhe ai ose do të vjedhë ose do të lypë. Shoqëria, rrjedhimisht, duhet të mbulojë nevojat e të gjithë njerëzve me qëllim që të sigurojë një jetë dinjitoze. Ndryshe krijon kushtet për madhështi dhe përulësi. Sërish, “madhështia” në këtë rast buron nga pasuria; ndërsa “përulësia” nga mungesa e pasurisë. Është e qartë se pasuria që mbulon nevojat luan rol vendimtar për një jetë dinjitoze. Ndërsa pasuria që tejkalon nevojat krijon ndjesinë e madhështisë dhe luan rol vendimtar në shthurjen e njeriut. Për të njëjtën arsye, njerëzit duhet të mbulojë nevojat e gjithë njerëzve me qëllim që të eliminojë krijimin e ndjesive që përshkrova.         

Virtytet, në anën tjetër, janë të natyrës ‘etike’ dhe ‘intelektuale’. Ata mund të reduktohen te koncepti i autonomisë. Por autonomia duhet të kuptohet se çfarë përfshin dhe përse. Nëse, për shembull, mbështesim zhvillimin e virtytit etikë (solidaritetin, bujarinë etj.), ne e bëjmë këtë sepse ne rritemi me zakone dhe zakonet janë “shtyllat” fillestare mbështetëse të njeriut. Por, ngaqë zakonet duhet të dyshohen dhe shqyrtohen, se përse disa veprime bëhen ashtu siç bëhen, dhe sa mundësi ka një njeri t’i bëjë ndryshe, ne duhet të synojmë zhvillimin paralel të virtytit intelektual (shkencor), me qëllim që njeriu të ketë mundësi të kritikojë, ose të aftësohet për të kritikuar, nëse nuk janë të dëshirueshëm dhe nuk përputhen me principet shkencore, jo vetëm zakonet e shoqërisë por edhe zakonet e tij dhe, të (vetë)ndryshojnë. Por as edhe kjo nuk mjafton për të siguruar një jetë të mirë ose dinjitoze: sepse njerëzit janë të ndërvarur dhe meqënse burimet ekonomike janë të pamjaftueshëm dhe të vështrirë për t’u fituar, të gjithë njerëzit duhet të zhvillojnë aftësitë e tyre për mbledhjen e informacionit, për të zgjidhur problemet, për të gjykuar vlerat, për të ndërvepruar në shoqëri, për të jetuar në intimitet, dhe për të kontrolluar dhe racionalizuar, përmes zhvillimit të virtyteteve, pasionet, zemërimet dhe dëshirat.  

Nuk mjafton, rrjedhimisht, dëftimi se mungesa e moralit, domethënë, tërësia e parimeve dhe normave që janë zhvilluar dhe që përcaktojnë sjelljen dhe veprimtarinë e njerëzve në një shoqëri, dhe mungesa e dinjitetit, domethënë, tërësia e vlerave morale të njeriut (nderi etj.)...janë shkaqe që kontribuojnë në zvetënimin e njeriut: sepse ‘dignitas’ (‘karakteri’, nëse mund ta quajmë edhe kështu) duhet të kuptohet në raport me veten, shoqërinë dhe shtetin (kuadrin institucional) dhe, se nga buron dhe nga varet. Sepse çdo shoqëri ka krijuar një kuadër institucional i cili (para)përcakton shkallët e zhvillimit të virtyteve. Nëse, për shembull, në jetojmë në kuadrin institucional të “demokracisë” përfaqësuese dhe tregut të marketingut, në të cilin përqendrohet pushteti politik, ekonomik dhe social në pak duar, dhe shpërqendrohet nga shumica, virtyti etikë dhe intelektual nuk zhvillohet –në të dyja anët- në maksimumin e mundshëm, për mos të thënë se ai zhvillohet në minimumin e mundshëm: sepse i pari, pengohet (sepse dominohet) nga vlerat dominante të shoqërisë (kryesisht nga jeta e ‘kënaqësive’); dhe i dyti, pengohet nga përqendrimi i pushtetit, sepse kuadri institucional dhe individët që e riprodhojnë atë, nuk lejojnë të dyshohet as kuadri dhe as vlerat dominante. Kujtoj se jeta e njeriut racionalizohet dhe ndërgjegjësohet në maksimumin e mundshëm kur ai përfshihet në jetën politike të një vendi, jo në politikën profesioniste, siç kuptohet në modernitet, duke deleguar me votë pushtetin, por duke e ushtruar pushtetin, dhe veçanërisht, kur përfshihet në jetën teorike (shkencore) të një shoqërie.

Universiteti, rrjedhimisht, është vendi ku kuptohen dhe praktikohen metodologjitë shkencore, dhe kritikohen vlerat dominante të një shoqërie, nëse janë për t’u kritikuar, dhe zhvillohen studentë autonomë, jo vetëm në nivel shkencor por edhe në nivel politiko-social, domethënë, të aftë për të kritikuar politika dhe vlera sociale, të cilat, nëse janë kundër-produktive dhe të papërputhshme me vlerat më të larta njerëzore dhe shkencën, siç janë aktualisht, të ndryshohen me veprime konkrete. Për të mundësuar ndryshimin e vlerave dominante të shoqërisë, botëkuptimin (materialist) modern dhe shpërqendrimin e pushtetit, universiteti duhet të shoqërojë degët tekniko-shkencore me kritikë filozofike me qëllim që studenti të aftësohet për të vlerësuar objekivisht tekno-shkencën që studion nga një perspektivë kritike dhe filozofike dhe me këtë, të rrisë shkallën e autonomisë politike: sepse autonomia politike varet nga zhvillimi i virtyteve etikë dhe intelektualë. Realizimi i këtij objektivi do të krijojë kushtet për zhvillimin e njerëzve virtuozë, shkencorë dhe demokratikë në nivel social. Ky objektiv, me rradhë, do të krijojë kushtet për krijimin e kushteve për pavarësi ekonomike dhe politike në nivel kombëtar dhe për riprodhimin e vlerave tona, të cilat, ndërsa dyshohen, qartësohen për arsyet se përse janë adoptuar...                



[1]What is a death with dignity? Jyl Gentzler, Journal of Medicine and Philosophy, 2003, Vol. 2, No. 4, pp, 461-487. What is a Good Life? Plato, Aristotle, Nietzche & Kant’s ideas, Open Culture, December 28th, 2015.

[2]Aristotle, N. M. Ethics, f, 87.

[3]Topics, f, 24.   

Me Të Lexuar

  • Viewed
  • Past:
  • Dita
  • Java
  • Muaji
Albania Web Design & Development by: WWW.FIT.ALFIT.AL WEB DESIGN ALBANIA