...lufta fillon me kuptimin e shkaqeve të krizave dhe ajo vazhdon me ndryshimin e mendësisë dhe praktikës...

BE-ja, Procesi i Berlinit dhe Ballkani Perëndimor: çfarë fshehin elitat perëndimore dhe rajonale?

Dominimi i shtetit më të fortë në një bllok ekonomik mund të tregohet si duke u bazuar në përvojën e shteteve të tjerë (empiricizëm) ashtu dhe në teoritë e gjithëpranuara: marskiste dhe ortodokse—se sa herë që bashkohen një apo shumë shtete në bllok ekonomik ku mbizotëron pabarazia ekonomike, më i forti ekonomikisht do të dominojë të tjerët

Ylli Përmeti

08/10/2021 - 18:08

Një studim gjithëpërfshirës për Procesin e Berlinit ka bërë Florent Marciacq, njohës i politikave zgjeruese të Bashkimit Evropian, Ballkanit Perëndimor dhe përmasës Lindore të politikës fqinjësore të BE-së ose Krahazimit Lindor, që është i lidhur me Institutin Evropian (CIFE) dhe punon si ndihmës i përgjithshëm në kërkime shkencore në qendrën austro-franceze për rivendosjen e marrëdhënieve miqësore në Evropë. Në studimin që kam përmbledhur “BE-ja dhe Ballkani Perëndimor pas Procesit të Berlinit”,  autori tregon që në fillim qëllimin e Procesit të Berlinit; më tej tregon aktorët që e kanë nxitur dhe arsyet dhe mënyrat se si procesi në fjalë realizohet.

Nisur në vitin 2014-të pas Deklaratës së Junkerit mbi zgjerimin dhe përkundër sfondit të sfidave gjeopolitike në dyert e BE-së, Procesi i Berlinit është një nismë që synon mbajtjen gjallë të momentit të integrimit evropian në Ballkanin Perëndimor. Si fillim e kufizuar në kohë (2014-18) dhe synim, nisma është shtrirë dhe është bërë një proces shumëpërmasor pa mbarim të parashikueshëm. Deri tani, ka përfshirë pak anëtarë (Gjermaninë, Austrinë, Francën, Italinë, Kroacinë, Slloveninë dhe së fundmi Britaninë), për gjashtë shtetet ballkanike që dëshirojnë t`i bashkohen BE-së (domethënë, grupin e ashtuquajtur “WB6” të përbërë nga Shqipëria, Bosnje-Herzegovina, Maqedonia e V., Malizi, Kosova, dhe Serbia) gjithashtu dhe BE-në (kryesisht përmes “DG NEAR” [Directorate-General for Neighbourhood and Enlargement Negotiations] dhe Shtetin Anëtar që mban Presidencën e Këshillit).

Qëllimi i Procesit të Berlinit është të përparojë axhendën e BE-së në tre drejtime: rritje ekonomike dhe ndërlidhje, raporte të mira fqinjësore dhe bashkëpunim rajonal, dhe zhvillim të shoqërisë civile dhe ndërlidhjeve njerëzore. Në vend të zëvendësohet qasja keqvepruese e BE-së kundrejt shteteve kandidate të Ballkanit Perëndimor, procesi i Berlinit kërkon ta plotësojë atë dhe të rigjallërojë dinamikën e tij. Ai u zhvillua jashtë kuadrit të zgjerimit në një format më të epshëm mini-lateral ad hoc por ishte sidoqoftë i lidhur ngushtë me strategjinë e zgjerimit tërësor të BE-së, në terma substance dhe objektive, dhe u njoh shumë shpejtë si kontribues në përparimin e tij.

Procesi i Berlinit paraqet një praktikë të re në kutinë e veglave të zgjerimit të BE-së. Çdo vit mbledhjet e procesit të Berlinit (të mbajtur në Berlin-2014, Vjenë-2015, Paris-2016, Trieste-2017, Britani-2018 [dhe Poloni-2019) në nivel të lartë, plotësohen me një seri të gjatë mbledhjesh në nivele të ulëta dhe një numër ngjarjesh rajonale anësore...Në këtë kuptim, Procesi i Berlinit ishte instrumental në mbajtjen në radar çështje kyçe përparimi i të cilave pengohësh nga shtetet e Ballkanit Perëndimor në rrugën drejt Bashkimit Evropian: handeku i infrastrukturës së tyre dhe cënueshmëria e tyre ekonomike; mungesa e perspektivës e perceptuar nga rinia e WB6; rrëshqitja demokratike pas në regjime stabilitokratike; këmbëngulja e etno-nacionalizmit nën planin e pajtimit; destabilizimi i mundshëm i prishjeve dypalëshe; dhe angazhimi në rritje i Rusisë, Kinës dhe Turqisë përgjatë rajonit.

Procesi i Berlinit është plotësuar me angazhimin e një grupi të vetë-emëruar të shteteve anëtare (Gjermania, Austria, Franca, Italia, Kroacia, Sllovenia dhe Britania). Por ishte një grup i vogël i shteteve anëtare brenda këtij grupi që nxiti Procesin e Berlinit [...] pa këshillim paraprak me Komisionin Evropian që përcaktoi axhendën e tij. Shtete anëtarë të tjerë (Rumania, Hungaria, Greqia) si fillim të interesuar për t`iu bashkuar nismës, nuk u lejuan t`i bashkohen grupit. Ky format mini-lateral synonte të mbante Procesin e Berlinit më të epshëm në përparimin e rrugëve për të mbajtur momentin politik të zgjerimit të BE-së si brenda saj ashtu dhe brenda vendeve të WB6. Ishte, në fjalë të tjera, ky dallim në qasje që përligji ambicien e procesit për realizimin e përparimit “shtesë” (i cili hamendësisht nuk mund të realizohësh nga qasja e komunitetit të BE-së).

Ky format mini-lateral dhe patronazhi i Gjermanisë rreth të cilës ai u mbështet, paraqiti një “ndryshim shtesë” në qasjen e BE-së ndaj zgjerimit. Procesi i Berlinit nuk krijoi një acqius të ri që zëvendësonte atë të BE-së. Ai nuk u mbështet mbi institucione të rinj, as edhe krijoi aftësi të reja financiare. Ai nisi si një proces shtesë dhe plotësues, thelbësisht i ankoruar në qasjen normative të BE-së për anëtarësim (Strategjia e Zgjerimit të BE/2013) dhe strategjia konkurruese dhe rritjes rajonale (SEE/2020). Procesi i Berlinit, në thelb, është një ripaketim i qasjeve ekzistuese, i reklamuar me mjete të tjerë. Nuk u hartua, si i tillë, të nxisë “ndryshim dialektik”, domethënë, të gjeneronte risi duke shartuar praktika të vjetra me të reja. Kjo s`do të thotë siç nënkuptojnë teoritë e ndryshimit në marrëdhëniet ndërkombëtare, se ndryshimi si shtesë nuk mund të shtrojë rrugën për ndryshime më të thella dhe më të gjera dialektike.

Ngaqë kjo nismë nuk mbikqyret nga asnjë mekanizëm i BE-së, autori vlerëson se kjo mungesë është një nga dobësitë e nismës. Shtetet anëtare që organizojnë mbledhjet vjetore të Procesit të Berlinit janë përgjegjëse për ndjekjen e nismës. Asnjë institucion nuk është ngarkuar me mbikqyrjen e zhvillimit strategjik dhe tërësinë e procesit. Shtetet anëtare që organizojnë mbledhjet janë të lira të hartojnë axhendën në një drejtim apo në një tjetër dhe shtojnë ose gjejnë komponentë nga axhenda, në varësi të interesave ose përparësive të tyre kombëtare. Gjermania, për shembull, vendosi bazën e procesit (“themelet së pari”), më vonë Austria përmirësoi (me një theksim mbi mosmarrëveshjet dypalëshe, emigracioni, dhe pjesëmarrja e shoqërisë civile), ndërsa Franca u përqendrua kryesisht mbi trajinimet e punësimit dhe shkëmbimet e rinisë (në dëm të shoqërisë civile, mosmarrëveshjeve dypalëshe, dhe emigracionit) dhe Italia ishte më shumë e interesuar në zhvillimin e ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme dhe inovacion. Përparësitë e Britanisë (e cila bujtinoi mbledhjen e vitit 2018) ishin ndërlidhjet, përparimi i axhendës elektronike dhe zhvillimi i ndërmarrjeve, lufta kundër sfidave të përbashkëta (kiberkrimi, trafikimi, siguria) dhe rinia. Në këtë kuptim, zhvillimi i Procesit të Berlinit bart përparësitë e një vazhdimësie (p.sh. në respekt të axhendës lidhëse) dhe vijueshmëri (në respekt të pjesëve më të “reja” si mosmarrëveshjet dypalëshe/bilaterale). Aftësia e saj për të siguruar vazhdimësi përgjatë portofoleve të saj në zgjerim është rrjedhimisht e kufizuar.

Nuk është ende qartësuar se nëse shtete të tjerë pjesëmarrës do të ftohen t`i bashkohen nismës dhe se si do të shpaloset procesi, për shkak të mungesës së mekanizmit të drejtimit...Porcesi i Berlinit, njëlloj, nuk spikat ndonjë mekanizëm të murosur mbikëqyrës. Nga shtetet anëtare që bujtinojnë mbledhjet vjetore pritet të ndjekin përparimin e bërë nga vendet e WB6 në respektimin e angazhimit të tyre, por, në praktikë, asnjë qasje sistematike nuk parashikohet.

Rrjedhimisht, në kërkimin e realizimit të “përparimit shtesë të vërtetë”, Procesi i Berlinit mbështetet shumë në angazhimin vullnetar të udhëheqësve WB6 (ndërsa fitojnë avantazh të mëtejshëm/kapitalizojnë qasjen e kushtëzimit të BE-së). Mungesa e mekanizmit të brendshëm mbikëqyrës kompensohet varfërisht nga vlerësimi i jashtëm. Komisioni Evropian ka shprehur vlerësimet e tij ndërsa Parlamenti Evropian ka qenë i heshtur. Më shumë të dhëna për procesin mund të gjenden në raportet mbikëqyrëse të Sekretariatit Komunitar të Energjisë (EnCT Secretariat) dhe Mbikëqyrësi Jug-Lindor i Transportit Evropian (SEETO) mbi zbatimin e masave të buta në energji dhe transport por këto raporte përqendrohen vetëm në sektorë politikë të veçantë dhe e shikojnë Procesin e Berlinit si një ndryshor ndërhyrës sesa të pavarur. Burimi më i konsoliduar për të dhëna rreth realizimeve të Procesit të Berlinit janë ekspertët e pavarur dhe qendrat kërkimore. Në Shqipëri, Serbi (përfituesja më e madhe e procesit), dhe Kosovë, publikime janë botuar por ato nuk e shqyrtojnë mjaftueshëm procesin.

Në përgjigje të pyetjes se cilat janë realizimet dhe dështimet e Procesit të Berlinit, autori citon mes të tjerash se BE-ja, përpara Procesit të Berlinit, nxiste integrimin e rajonit, kryesisht përmes dialogut politik, si një zonë deri diku të dallueshme, për mos të thënë të ndarë (vijues i sundimit të ligjit ose sfidave ekonomike dhe shoqërore), mbi të cilin vendet e WB6 duhet të punonin, bashkë (d.m.th. gati paralel), sesa kolektivisht (d.m.th. gati bashkë).

Procesi i Berlinit shpërmbldh këtë kuptim të bashkëpunimit rajonal duke e zëvendësuar atë në zemër të dinamikës së integrimit europian me qëllim që ai të depërtojë shumicën e fushave të politikës sektoriale me një theksim të madh mbi çështjet ekonomike. Ky rikuadrim i bashkëpunimit rajonal (ose rrjedhje natyrore) ka patur efekte pozitive: ai ka çuar në një shumëfishim të takimeve rajonale në të gjithë nivelet, të cilat me radhë përbëjnë një rrugë efektive për të ndërtuar besim dhe marrëdhënie ndërpersonale (mes Serbisë dhe drejtuesve shqiptarë, kryesisht). Ai ka rritur gjithashtu nivelin e ndërveprimit mes anëtarëve kyç të BE-së dhe zyrtarëve të Shteteve Anëtare në njërën anë dhe drejtuesve të WB6 dhe zyrtarëve në anën tjetër, duke përfshirë shtetet Anëtare që nuk kanë ndonjë perspektivë negociuese (p.sh. Bosnje-Herzegovina dhe Kosova) që kishin raporte pune më të pakta deri tani...në terma më specifikë, suksesi më i madh i Procesit të Berlinit është konsideruar bashkërendimi rajonal dhe pajtimi mbi Axhendën Lidhëse e mbështetur nga BE-ja dhe institucionet financiare ndërkombëtare dhe establishmenti i Zyrës Bashkëpunuese Rajonale të të Rinjëve (RYCO).

Nisja e Forumit të Dhomës Investuese për Ballkanin Perëndimor mund të shtohet në listën e realizimeve të përceptuar nga Procesi i Berlinit gjithashtu...Procesi i Berlinit nisi me idenë e vendosjes së “themeleve” një herë, ndaj dhe theksimi i tij në transport dhe lidhjen e energjisë, sepse rajoni karakterizohet nga dallime të mëdha infrastrukturore. Dendësia e hekurudhave dhe rrjeteve motorrike, për shembull, është të paktën tre herë më e ulët se në vendet fqinje të BE-së. Rajoni përballet me vështirësi të skajshme në financim të infrasatrukturave të reja për shkak të hapësirës së ngushtë financiare. Këto sfida, dhe ndikimi i tyre negativ në rritje ekonomike, pengon përparimin drejt integrimit europian në një mënyrë të rëndësishme.

Kjo është arsyeja se Procesi i Berlinit ndërtohet në Axhendën e Lidhjes në transport dhe energji. Duke përdorur kuadre ekzistues (SEETO dhe EnCT) ai shërben si një mekanizëm përparësisht për t`u përqendruar në investime dhe projekte infrastrukturore të përzgjedhur. Në këtë kuptim, Procesi i Berlinit lehtëson përgatitjen dhe financimin e projekteve konkrete infrastrukturore duke reflektuar përparësitë e vendeve WB6. Në Vjenë, për shembull, qeveritë e WB6 paraqitën një axhendë lidhëse ambicioze me 50 projekte duke kërkuar bashkëfinancime. Nga këta 50 projekte, deri tani 10 janë vlerësuar të matur por vetëm 3 janë miratuar për bashkëfinancim me një vlerë prej 97 milion euro.

Në një hapësirë tjetër politike, Procesi i Berlinit ka përparësuar realizimin e një tregu elektrik të integruar të Ballkanit Perëndimor. Megjithëse Procesi i Berlinit nuk ka fonde shtesë, ai mbështetet mbi faktin se Komisioni Europian të vendosë mënjanë 11 miliardë euro për projekte lidhëse dhe ndihmë teknike për periudhën 2014-20. Qasja në fondet e BE-së kushtëzohet me reforma vendore dhe hapje në dinamikat e tregut gjithashtu dhe në zbatimin e standarteve dhe masave të buta si thjeshtëzimi i procedurave kufitare, reforma hekurudhore, sisteme informacioni, siguri rrugore dhe skema mirëmbajtje, shpaketim (unbundling) dhe qasje e palëve të treta etj. Nxitja e këtyre masave dhe reformave qendron në zemër të Procesit të Berlinit. Por ambicja e Procesit për të vendosur themelet si fillim është e paqartë. Ndryshe nga Kina, për shembull, BE-ja interesohet se si investimet e projekteve realizohen – jo vetëm në terma prodhimi por dhe në terma përfundimi. Axhenda e Lidhjes nuk është vetëm për të lidhur dhe zhvilluar energjinë dhe rrjetet e transportit por gjithashtu (dhe ndoshta mbi të gjitha) për të modernizuar administrimin publik dhe proceset vendore.

Kjo paqartësi (se nëse “themelet” janë vetë infrastruktura e lidhjes ose ndryshimi i procesit vendor përmes zbatimit të këtyre projekteve lidhëse) ndërlikon çdo realizim në anën e BE-së meqë reformat e pritshme mund të marrin vite për t’u zbatuar dhe subvencionet e BE-së duhet të plotësohen me burime të tjerë (ata zakonisht përllogariten për 40-50 përqind të projekteve të pjekur)…që kur filloi Procesi i Berlinit shumë pak projekte kanë dalë konkretisht. Kjo do të thotë se axhenda lidhëse, deri tani, ka qenë larg gjenerimit të prodhimit të dukshëm (në terma të materializimit të projekteve) dhe realizimit të përparimit të madh në përfundime më të gjera (në terma të shndërrimit të proceseve vendore)…[në kohën kur] BE-ja nuk është aktori i vetëm në rajon që nxit lidhjen dhe investimet në infrastrukturë.

Kina ka qenë aktive në rritje në kuadër të projektit të saj mijëvjeçar “Një Brez, Një Rrugë” (OBOR) përmes nismës së ashtuquajtur “16+1”. Ajo krijoi një fond investimi me 10 miliard euro dhe mund të shtojë më shumë se 50 miliard euro për të financuar projektet infrastrukturorë dhe aftësitë prodhuese në Evropën Qendrore, Lindore dhe Jugore. Kjo dha një shtysë të re në raportet kineze me disa vende të WB6, veçanërisht me Serbinë – marrëdhënia mes dy vendeve u përditësua nga një krahazim strategjik në vitin 2009 në krahazim gjithëpëfshirës në vitin 2016-të. Deri tani, Kina ka investuar një miliard dollarë amerikanë, shumica në formën e huave, për të financuar ndërtimin e infrastrukturës së transportit dhe projektet e energjisë në vend (Urën Sino-Serbe përgjatë Danubit në Beograd: 2014; fitoi pasuri kyçe metalurgjike në Smederevo dhe pritet të kontribojë në ndërtimin e një hekurudhe të shpejtësisë së madhe mes Beogradit dhe Budapestit.

Në Mal të Zi Kina po përmirëson një segment hekurudhor prej 10 km që çon në portin e Barit dhe ka nënshkruar një kontratë të ndërtojë një autostradë që lidh Serbinë me Shqipërinë. Në Maqedoni, është përfshirë në ndërtimin e dy autostradave. Në Shqipëri, financon një segment të autostradës drejt Maqedonisë duke lidhur detin Jon dhe pjesën bullgare të bregdetit të Detit të Zi; ajo fitoi aeroportin ndërkombëtar të Tiranës. Projekte të tjerë përfshijnë modernizimin të autostradës nga Bari në Serbi, ndërtimin e një autostrade në Bosnje-Herzegovinë, investime në impiante prodhimi energjie prej qymyri në Stanar dhe Tuzla dhe përgatitjen e një studimi lidhur me modernizimin e hekurudhës së Maqedonisë me qëllim që të lidhet porti i Pireut i pronësuar nga Kina me Beogradin (përmes Serbisë dhe Maqedonisë).

Këto investime, që nuk kushtëzohen politikisht, janë veçanërisht tërheqës të interesuar në përshpejtimin e modernizimit të infrastrukturës së vendeve të tyre. Ndikimi, në ndryshim nga projektet e financuar nga BE-ja, është i dukshëm në një kohë relativisht të shkurtër, qoftë edhe nëse investimet kineze, ndryshe nga ndihma e BE-së, zgjerohen në forma të borxheve të butë, dhe jo ndihma. Megjithëse Komisioni Europian dhe qeveria kineze u pajtuan në rritjen e bashkëpunimit mes OBOR-it dhe axhendës Lidhëse të BE-së, dy skemat lidhëse nuk janë fuqizuar në mënyrë të ndërsjellë nga parazgjedhja.

Në tërësi, pesë vjet investime të OBOR-it (me investime më të mëdha në ardhje) kanë vënë në dyshim, në mos rrëgjuar, fuqinë e BE-së për të financuar axhendën lidhëse të WB6. Përparimi i Kinës për të përparuar projektet e OBOR-it në rajon nuk duhet të nënvlerësohen (megjithëse disa projekte kanë ngecur). Ndryshe nga Rusia, së cilës i mungon angazhimi në financimin e projekteve dhe vijueshmëria, Kina institucionalizoi “nismën 16+1”. Ajo ngriti një sekratariat dhe një fond kërkimor i cili mbështetet në bashkërenduesit kombëtar nga administratat e Ballkanit Perëndimor dhe organizon mbledhje të shpeshta në nivel të lartë.

Mbledhje pas mbledhje, Procesi i Berlinit ka zgjeruar gradualisht përqendrimin e tij në lidhjen mes njerëzve me rezultate konkrete. Së pari, krijoi Forumin e Shoqërisë Civile për Ballkanin Perëndimor, të organizuar çdo vit si një ngjarje anësore e mbledhjeve zyrtare të Procesit të Berlinit, i cili siguron mundësi për përfaqësuesit e shoqërisë civile në rajon për të shkëmbyer ide, të ngrenë shqetësimet e tyre, dhe të krijojnë rekomandime konkrete për vendim-marrësit. Qëllimi i nismës, e mbështur gjithashtu nga parlamenti evropian, është të fuqizojë mobilizimin rajonal të shoqërisë sociale dhe të lehtësojë përpjektet e proceseve politike. Lidhur me këtë qëllim, forumi kërkon të ushqejë krahazime të përgjegjshme mes përfaqësuesve të shoqërisë civile dhe qeverive të WB6 për të përparuar shndërrimin e procesit.    

Lidhja mes popujve

Mbledhja pas mbledhje, Procesi i Berlinit ka zgjeruar gradualisht përqendrimin e tij mbi lidhjen e popujve me rezultate konkrete. Së pari, krijimi i Forumit i Shoqërisë Civile për Ballkanin Perëndimor (CSF) i organizuar çdo vit si një ngjarje anësore kundrejt Mbledhjeve zyrtare të Procesit të Berlinit, sjell mundësi të reja për përfaqësuesit e shoqërisë civile nga rajoni për shkëmbimin e ideve, të shprehin shqetësimet e tyre dhe të fomulojnë rekomandime konkrete për vendimarrësit. Qëllimi i nismës, që mbështetet nga Parlamenti Evropian, është të fuqizojë mobilizimin rajonal të shoqërisë civile dhe të lehtësojë mbërritjen e saj në proceset politike. Lidhur me këtë, ajo kërkon të mbështesë krahazime të përgjegjshme mes përfaqësuesve të shoqërisë civile dhe qeverive të WB6 për përparimin e procesit të shndërrimit.

Pavarësisht strukturës dhe veprimit të saj të lirshëm (duke reflektuar vështirësinë e sintetizimit të energjive të një shoqërie civile shumëfaqore) nisma ka qenë e mbrothët në përparimin e profilit të shoqërisë civile mes politikëbërësve duke hapur më tej proces politike me energji për shoqërinë civile. Për këtë qëllim është krijuar Zyra Rajonale e Bashkëpunimit Rinor (RYCO), një nga projektet kryesore të Procesit të Berlinit, që vepron jashtë kuadrit të Forumit të Shoqërisë Civile (CSF). Përparësimi i çështjeve rinore në biseda të shoqërisë civile dhe krahazimet e themeluar mes organizatave rinore dhe qeverive kanë qenë kyç për lejimin e kësaj zyre rajonale të shohë dritën e ditës ndërsa shumë sfida i presin ato. Mbrothësia e tyre (dhe kontributi “shtesë real” në pajtim) do të varet përfundimisht në aftësinë e saj të nxisë lëvizje ndër-rajonale përgjatë linjave etnike (p.sh. të rinjtë shqiptarë të shkojnë në Serbi se sa në Kosovë) dhe në numrin e të rinjëve të gatshëm të marrin pjesë në programet e saj.

Një anë tjetër e lidhjes mes popujve përmes Porcesit të Berlinit është fuqizimi i rolit të ekspertëve. Në Vjenë, për shembull, një “Deklaratë në Çështjet Dypalëshe” u nënshkrua nga ministrat e jashtëm e WB6 dhe iu bashkua Deklaratës Finale të Mbledhjes 2015. Dokumenti përshkruan zotimin për të zgjidhur gjithë çështjet e hapura në një shpirt të fqinjësisë së mirë dhe përmbajtjen e bllokimit ose inkurajimin e të tjerëve për të bllokuar procesin e fqinjëve në rrugën e tyre për në BE. I hartuar nga Grupi Këshillimor Ballkanik në Politikën Evropiane (BiEPAG), një rrjet ekspretësh, kjo ishte një pjesë përbërëse e përmbledhjes politike “Heqja e pengesave për hyrjen në BE: grindje dypalëshe në Ballkanin Perëndimor”. Deklarata përbën një nga pak elementët që njofton aquis-in e BE-së në çështje zgjeruese. Megjithëse ai nxjerr përfundime nga përvoja të pakëndshme në rajon (kur Sllovenia bllokon Kroacinë ose Greqia, Maqedoninë) ajo nuk përfshin fqinjët e WB6 (domethënë, shtetet anëtare të BE-së) që të zbatojnë të njëjtin parim në marrëdhëniet e tyre me vendet e WB6. Meqë pushteti i tyre asimetrik mbetet i paprekur, efekt i kësaj deklarate — gjithashtu dhe fuqia e saj normative — nuk mund të jetë shteruese sa ç`nevojitet.

Një nismë tjetër e nisur në kuadër të Procesit të Berlinit është Forumi Reflektiv mbi Ballkanin Perëndimor, një mbledhje pan-evropiane ekspertësh, analistësh, dhe studiuesish që përqendrohen në zgjerimin e BE-së dhe çështjet evropiane në rajon. Ai organizohet çdo vit përpara mbledhjeve të Procesit të Berlinit dhe mbështetet në një rrjet të gjerë të BE-së dhe WB6 qendrave studimore (think-tanks) duke bashkuar ndjekjen e një refleksioni të vazhdueshëm mbi politikat evropiane, zgjerimin e BE-së, dhe Ballkanin Perëndimor. Ajo mundëson një platformë ndërvepruese që shikon përpara për shkëmbimin e ideve mbi ndërtimin e Evropës në Ballkanin perëndimor, të hapur për zërat kombëtare të BE-së dhe WB6. Kjo nismë, megjithëse shumë e mirëpritur në kontekstin e lodhjes së integrimit dhe zgjerimit dhe heterogjenitetit në rritje, ka nevojë për të fituar më shumë më shumë njohje dhe pjesëmarrje nga ekspertët e BE-së dhe vendet e WB6. Vitet e fundit lidhja tregëtare ka fituar hov të veçantë nën mbrojtjen e Procesit të Berlinit.

Çështja i është ngjitur kalendarit të Procesit të Berlinit hap pas hapi, duke u bërë një nga përparësitë kryesore të bujtinarëve italianë në vitin 2017. Ideja këtu është të ankorohet  struktura ekonomike e vendeve të WB6 —prodhimi industrial dhe shërbimet— në ato të BE-së, jo vetëm përmes shkëmbimeve përshtjelluese tregëtare (domethënë, themelimin e një tregu rajonal më të integruar) por përmes rrjetit të rregullt dhe themelimin e raporteve tregëtare të qenrueshme. Për të realizuar këtë qëllim, forumet tregëtare janë organizuar si ngjarje anësore në mbledhjet vjetore të Procesit të Berlinit, dhe bashkëpunimi mes dhomave tregëtare të WB6 ka përparuar. Në vitin 2016, veçanërisht shumë, Forumi i Dhomës Investuese të Ballkanit Perëndimor, një platformë rajonale e përhershme që bashkon dhomat tregëtare të WB9 (WB6+Sllovenia dhe Kroacia), u themelua në kuadër të Procesit të Berlinit, duke kontribuar domethënshëm në përpjekjet për të normalizuar marrëdhëniet në rajon dhe të nxisin bashkëpunim ekonomik rajonal.

Praktikisht, objektivi i saj është të rrisë përfshirjen e tregut komunitar në zbatimin e projekteve infrastrukturor rajonal, veçanërisht në lidhje me realizimin e axhendës lidhëse të BE-së. Nisma, e mirëpritur nga BE-së dhe aksionerët e vendeve të WB6, po punon në ndërtimin e një e-platforme për shkëmbimin e të dhënave duke krijuar një regjistër të bashkuar të anëtarëve për të lehtësuar vlerësimin e aftësisë paguese të gjithë ndërmarrjeve në rajon, gjithashtu dhe duke inkurajuar bashkëpunimin SME, duke themeluar një shkollë rajonale për zhvillimin e burimeve njerëzore dhe, bazuar në nismën e kolegëve kroatë, duke krijuar një qendër rajonale për risi (inovacione) për të lidhur ndërmarrjet, shkencën, dhe institutet kërkimore në një vend. Një nismë e ngjashme në nivel dypalësh u themelua në nëntor 2016 nga dhoma tregëtare serbe-shqiptare e bazuar në Tiranë. Synimi i saj është të sjellë komunitetet tregëtare serbe dhe shqiptare më afër, të furnizojë me njoftime dhe bashkëpunim efiçent mes ndërmarrjeve, dhe t`i mbështesin ato të shfrytëzojnë mundësitë e mëdha të papërdorura për rritje tregëtare serbo-shqiptare, investime, dhe marrëdhënie ekonomike.                                       

Autori më tej parashikon se si mund të marrë fund Procesi i Berlinit. Sipas tij, ai mund të përfundojë pas pak vitesh me festime të llojit “misioni u krye”. “Udhëheqësit politik do të lavdërojnë “përparimin e vërtetë të shtuar”, “hovin e ri” për zgjerimin, dhe pretendimin se tani është koha për BE-në të marrë nën kontroll [proesin]. BE-ja do të rifillojë si pasojë qasjen e saj prej dy dekadash “biznes si zakonisht” në çështjet e zgjerimit, e cila ka patur deri më sot rezultate të përziera. Procesi mund të vazhdojë të shihet si një nismë shtesë që shton vlerë në qasjen e BE-së. Në vend ta përfundojnë atë, udhëheqësit politikë mund ta shtojnë atë, ta bashkojnë atë me një tjetër nismë (ndoshta më të madhe)—p.sh., me Precisin Brdo-Brijuni ose ta lënë atë siç është. Në rastin më të mirë, Procesi i Berlinit do të veprojë paralel me qasjen e BE-së “bisnes si zakonisht”; në rastin më të keq, bashkon morinë e nismave rajonale (më shumë se 70) tashmë në veprim në rajon, Procesi i Berlinit do ta humbasë veçantinë e tij dhe do të dobësohet në rrjedhën kryesore të BE-së “bisnes si zakonisht”. Gjendja në rajon mbetet e brishtë pavarësisht përfshirjes së BE-së më shumë se dy dekada, dhe sidomos ekonomikisht: rajoni nuk po e kap BE-në. Njëzetë vjet më parë, PPB-ja mesatare për frymë e Ballkanit Perëndimor ishte rreth 40-60 përqind e mesatares së PPB-së për frymë e shteteve qendrore dhe lindore evropiane. Sot ajo qendron në të njëjtin nivel pavarësisht ndihmës masive financiare. Në Kosovë, për shembull, përqindja e varfërisë është rreth 30 për qind, ndërsa përqindja e papunësisë është 33 për qind dhe papunësia e rinisë kalon 60 për qind. Përgjatë rajonit, coptimi i prodhimit industrial, rritja e papunësisë, deficite të mëdha tregëtare, borxhe të stërmëdha të jashtme, përqindje të ulëta lindjesh dhe emigracion i lartë rëndojnë tejet shumë mbi ekonomitë tregëtare të keqdrejtuara në Ballkan, duke vendosu një çartaqejfas mbi modelin ekonomik të BE-së (të përmirësuar) në rajon.

Njësoj paraqitet qeverisja: në vend të demokratizohet (sipas kuptimit dhe vlerësimit të Freedom House, Reporters without borders, Bertelsmann Transformation) në disa vende është në amulli ndërsa në të tjerë është përkeqesuar dramatikisht bashkë me liritë qytetare dhe politike. Kjo gjendje sfidon vetngjizjen e BE-së si pushtet normativ. Ngjizja e re e “aftësisë përtëritëse/resilience” e cila përparoi me Strategjinë Botërore të BE-së është thjesht qëndrueshmëri i ripaketuar, dhe nuk mjafton për ri-balancimin e bazave mbi të cilat pretendimi i dallueshëm i BE-së për pushtet normativ qendron. Përgjithësisht receta e përdorur nga BE-ja në Ballkanin Perëndimor, e ndërtuar rreth nocionit të kushtëzimit, bazohet në përvojën e saj pozitive në Evropën Qendrore dhe Lindore. Por kushtet që zbatohen në rajon janë shumë të ndryshëm — mbi të gjitha në terma të ndryshimit pas-lufte. Në fjalë të tjera, se çfarë punoi në Evropën Qendrore dhe Lindore për arsye të ndryshme nuk do të punojë detyrimisht në Ballkanin Perëndimor. Lidhur me këtë, logjika ‘strikte por e drejtë’ që ka dominuar qasjen e BE-së për zgjerimin mund të ketë qëllim të mirë duke marrë parasysh mësimet e së kaluarës dhe realitetet ballkanike në zhvillim. Mbështetja popullore për anëtarësi në BE ka rënë. Në Serbi, për shembull, ka rënë nga 70 për qind në vitin 2006 në 47 për qind në vitin 2016. Gjykuar nga këta fakte dhe të tjerë të ngjashëm, autori këshillon mbajtjen e Procesit të Berlinit të ndezur.

Por analiza e tij është problematike si lidhur me rrënimin ekonomik të rajonit ashtu dhe lidhur me “demokracinë”: sepse qasja e tij nuk është sistemike si në raport me sistemin që vepron brenda një shteti ashtu dhe mes shtetesh. Lidhur me rrënimin ekonomik rol vendimtar luan pikërisht BE-ja me ekspansionin e prodhimeve të saj në njërën anë dhe pamundësinë e zhvillimit ekonomik të rajonit në kushte të reja socialpolitike dhe gjeopolitike: sepse kur ra socializmi marksist në rajon, të cilin e mbështeti BE-ja e kohës, kryesisht për të zgjeruar veprimtarinë e saj ekonomike dhe për të rritur fitimet, vendet e rajonit u braktisën edhe nga specialistët e kualifikuar nga popujt përkatës, ikjen e të cilëve elitat ‘komuniste’ nuk i (para)ndaloi me ndonjë ligj (p.sh. se kush braktiste atdheun do të shpallësh tradhëtar ndaj atdhuet meqë për kualifikimin e tyre sakrifikoi gjithë populli!).

Rajoni, rrjedhimisht, u përball me dy pabarazi pas rënies së socializmit përkatës: me prodhimin evropian që vërshoi në rajon për të mbuluar nevojat e popujve dhe mungesën e specialistëve. Këta të fundit u përfshin në procesin e prodhimit perëndimor në përgjithësi duke përfshirë SHBA-në dhe Kanadanë dhe ishin një vlerë e shtuar për ndërmarrjet perëndimore. Me këto dy pabarazi rajoni s`ka asnjë mundësi të konkurrojë në tregun përbashkët.

Paralelisht, BE-ja diktoi krijimin e “demokracive” parlamentare në rajon dhe jo “demokracisë” siç na thonë shumë politikanë dhe “eskpertë” establishmentesh. Kuadri institucional bashkë me tregun e lirë krijon kushtet për krijimin e oligarkive, politike dhe ekonomike. Nuk do të ishte e çuditshme që rajoni të “drejtohet” nga oligarkitë politike dhe ekonomike. Këto të fundit u krijuan nga oligarkia politike. Me këto kushte, rajoni s`ka asnjë mundësi të konkurrojë në tregun e përbashkët. Por ndërsa rajoni nuk konkurron dot me vendet metropole të BE-së, Serbia mund të konkurrojë me Shqipërinë dhe ta dominojë atë duke realizuar “Jugosllavinë e re” në një kuadër tjetër intitucional: të BE-së dhe institucioneve ndërkombëtare që mbikqyrin dhe ndihmonë në përparimin e globalizmit neoliberal.

Dominimi i shtetit më të fortë në një bllok ekonomik mund të tregohet si duke u bazuar në përvojën e shteteve të tjerë (empiricizëm) ashtu dhe në teoritë e gjithëpranuara: marskiste dhe ortodokse—se sa herë që bashkohen një apo shumë shtete në bllok ekonomik ku mbizotëron pabarazia ekonomike, më i forti ekonomikisht do të dominojë të tjerët. Në rastin e BE-së teoritë përkatëse marrin dhe karakter politik meqënse uninoni nuk është vetëm krijesë ekonomike si në fazat e para të tij por dhe politike. Për shembull, institucioni kryesor i tij, Komisioni Evropian, drejtohet gjithnjë Gjermania! Pabarazitë, rrjedhimisht, nuk janë vetëm në nivel ekonomik. Por dhe në nivel politik. Kjo është arsyja kryesore se pse vendet e Ballkanit Perëndimor do të pushtohen thuajse tërësisht nga vendet kryesore të BE-së dhe korporatat amerikane. Por paralelisht me to do të përparojnë dhe interesat serbe, greke, italiane, dhe turke në rajon, në dëm kryesisht të popullit shqiptar.

Gjykuar nga këto kushte ose pabarazi strukturore rezultati i studimit të Këshillit Europian mbi Politikat e Jashtme i publikuar pak muaj përapara se të na pushtonte pandemia, nuk do të ishte i çuditshëm: ai shqyrton kohezionin individual (ku përfshihen përvojat, përfshirjet, sjelljet, pritshmëritë dhe qendrimet në politika të përbashkëta) dhe strukturor (ku përfshihen qendrueshmëria shtetërore, lidhjet ekonomike, financimet, politika integruese dhe siguria), dhe tregon se vendet e “grupit vesegrad” kanë realizuar kohezion të fortë strukturor por të dobët individual. Njësoj paraqitet Franca dhe Austria ndërsa Greqia dhe Irlanda kanë kohezion të ulët si strukturor ashtu dhe individual. Iralanda ka realizuar kohezion të fortë individual por të dobët strukturor. Vetëm tetë vende të BE-së kanë realizuar kohezion të fortë ndërsa shtatë të tjerë janë të dobët në dy fushat!          

Pjesëz nga një studim më i gjerë. Për më shumë:

Krijimi i “Jugosllavisë së re” nga treshja ballkanike dhe pasojat katastrofike për Shqipërinë (dhe Kosovën)

Albania Web Design & Development by: WWW.FIT.ALFIT.AL WEB DESIGN ALBANIA