...lufta fillon me kuptimin e shkaqeve të krizave dhe ajo vazhdon me ndryshimin e mendësisë dhe praktikës...

Përtej konceptit “demokratik” të Marksit, Prudonit dhe Leninit (4)

Sepse është zotërimi sesa perceptimi elementi i përkryer që përmban mendimi, dhe veprimi i kundrimit është më i kënaqshmi dhe më i miri’.

Ylli Përmeti

27/08/2017 - 07:44

Demokracia në kuptimin e ushtrimit të pushtetit nga një popull, në shqyrtim dhe kundrim, të një problematike, nuk është thjesht një e ‘drejtë’ e tij siç argumentojnë shumë “libertarianë”: por është parakusht për edukimin, racionalizimin dhe realizimin e lirisë së një populli: sepse kur një popull e ushtron pushtetin ai zhvillon arsyetimin dhe nëse kohë e mjaftueshme i jepet një problematike, ai zhvillon dhe kundrimin. Kur ai shqyrton - ai mëson të arsyetojë rreth shkaqeve të saj; kur kundron, ai ndriçohet edhe më shumë: ‘sepse është zotërimi sesa perceptimi elementi i përkryer që përmban mendimi, dhe veprimi i kundrimit është më i kënaqshmi dhe më i miri’.[1] Dhe kur populli merr pjesë në shqyrtim dhe kundrim, ai vepron në përputhje me çka ka shqyrtuar dhe kundruar dhe është i lirë të ndërveprojë si qënie social-politike dhe ekonomike. Efektin e ushtrimit të pushtetit e kuptoi i pari Thales. Por ishte Aristoteli që i dha rëndësi të veçantë atij: sepse ishte i pari që kuptoi dhe qartësoi natyrën njerëzore dhe dijen. Ishte, në fjalë të tjera, ushtrimi i pushtetit që edukonte dhe arsimonte një popull, sesa filozofia e shkruajtur nga një autor apo një tjetër. Demokracia, në kuptimin që i dhanë klasikët, nuk është thjesht e ‘drejtë’ e një populli por është së pari pedagogji dhe ata që e kundërshtojnë këtë kuptim ose janë sabotatorë të pushtetit të një populli ose s’kanë kuptuar natyrën e njeriut dhe dijes dhe, si të tillë nuk meritojnë të jenë mësues.

Historikisht të djathtët e kanë kundërshtuar ushtrimin e pushtetit të popullit me argumente kontradiktore: se populli është ‘turmë’ e të tjera si këto. Por edhe të “majtët” thuajse njëlloj kanë qenë. Për shembull, kur të majtët marksitë citojnë synimin e tyre për “edukim dhe disiplinë” të “masave”: ata, përveç faktit që kuptojnë vetëm “edukimin” në sferën sociale dhe ekonomike dhe jo politike, dhe si të tillë janë tejet të ngushtë në kuptimin e ‘edukimit’, por nuk e kuptojnë se fundi i edukimit nuk është vetëm ‘disiplina’ por është edhe ‘liria’: sepse një njeri i mirë-edukuar nuk do të jetë vetëm i përmbajtur ose i disiplinuar në marrëdhëniet social-ekonomike por edhe i lirë. Nga ana tjetër, bolshevikët me Leninin në krye, përdornin sloganin “gjithë pushtetin sovjetëve”. Por praktikisht, “gjithë pushteti” ishte në duart e elitës komuniste. Pushteti i vetëm që kishin sovjetët ishte votimi ose delegimi i pushtetit të tyre sa herë zhvilloheshin zgjedhje. Kur mbaronin ato dhe elita komuniste merrte votëbesimin, sovjetët kishin në duart e tyre vetëm një pushtet: pushtetin ekonomik, meqënse mjetet e prodhimit i administronin vetë ata, sipas Marksit. Por edhe pushtetin ekonomik e kishin në përqindje të vogël sepse sektorit i vinin planet nga “planet e partisë” dhe kuadrot. Kështu, në nivel ekonomik punëtorët ishin më shumë ekzekutorë të planeve qendrore sesa hartues. Argumenti i disa kritikëve se elitat komuniste ishin të ‘pandershme’ lidhur me çështjen e pushtetit nuk qendron: sepse elitat komuniste ishin vërtet marksiste dhe Marksi nuk e kuptonte as pushtetin siç kuptohet nga Aristoteli e të tjerë as demokracinë dhe as pedagogjinë. Për të njëjtën arsye, në këtë pjesë do të shqyrtojmë ‘kuptimin’ e Marksit, Prudonit dhe Leninit lidhur me ‘demokracinë’.

Kështu, për Marksin, siç analizon Fotopulos, gjithashtu dhe për shumë libertarianë duke përfshirë dhe Prudonin, demokracia, qoftë edhe nëse me të kuptohet demokracia direkte, konsiderohet si një lloj “sundimi” i cili presupozon një ndarje mes shtetit dhe shoqërisë. Është rrjedhimisht e qartë se koncepti i Marksit për demokracinë, gjithashtu dhe ai i adoptuar nga disa liberatarianë duke përfshirë Prudonin, është e papërputhshme me konceptin klasik të saj. Kështu, sa i përket së pari konceptit të dekokracisë së Marksit, shfaqjet e kundërta prapëseprapë, është adoptuar një koncept statist i demokracisë. Në këtë koncept, demokracia nuk dallohet nga shteti për gjithë periudhën historike e cila ndan kapitalizmin nga komunizmi, domethënë, për gjithë periudhën që quhet “bota e nevojës”, kur pamjaftueshmëria çon në antagonizëm i cili i bënë të pashmangshme diktaturat klasore të një lloji apo një tjetri. Në këtë këndvështrim, socializmi thjesht do të zëvendësojë diktaturën e njërës klasë, borgjezisë, me  tjetrën, të proletariatit. Kështu, për Marksin:

Mes shoqërisë kapitaliste dhe komuniste shtrihet një periudhë e transformimit revolucionar nga njëra te tjetra. Lidhur me këtë është gjithashtu një periudhë transformuese politike në të cilën shteti s’mund të jetë gjë tjetër veç diktatura revolucionare e proletariatit.

Gjithashtu, sipas Leninit, “Demokracia është gjithashtu një shtet dhe rrjedhimisht demokracia gjithashtu do të zhduket kur shteti zhduket. Vetë revolucioni mund të ‘zhdukë’ shtetin e borgjezisë. Shteti përgjithësisht, domethënë demokracia më e plotë mund të ‘venitet’.

Është rrjedhimisht e qartë se në botëkuptimin Marksist, një koncept jostatist demokracie është i pakonceptueshëm, njëherësh për fazën kalimtare që çon në komunizëm dhe të fazës më të lartë të shoqërisë komuniste: në të parën, sepse bota e nevojës e bënë të domosdoshme një formë statiste të demokracisë ku pushteti politik dhe ekonomik nuk ndahet mes gjithë qytetarëve, por vetëm mes antarëve të proletaritatit; në të dytën, sepse kur ne arrijmë në botën e lirisë, asnjë formë demokracie nuk është e nevojshme, meqënse asnjë vendim i rëndësishëm nuk do të duhet të merret! Kështu, në nivel ekonomik, pamjaftueshmëria dhe ndarja e punës do të jetë zhdukur, dhe rrjedhimisht atje s’do të ketë nevojë për të marrë ndonjë vendim të rëndësishëm ekonomik rreth ndarjes së burimeve. Gjithshtu, në nivel politik, administrimi i çështjeve do të ketë zëvendësuar administrimin e popullit, dhe rrjedhimisht atje s’do të ketë nevojë për marrjen as edhe të ndonjë vendimi politik!

Sidoqoftë, zhdukja e pamjaftueshmërisë Marksiste varet nga një përcaktim objektiv i “nevojave”, i cili s’është as i realizueshëm, as —nga këndvështrimi demokratik— i dëshirueshëm. Nuk është i realizueshëm sepse, qoftë edhe në nevojat bazë mund të hamendësohen të kufizuara dhe të pavarura nga koha dhe hapësira, ndërsa njëlloj nuk mund të thuhet për përmbushësit e tyre (domethënë, forma ose mjetet përmes të cilëve këto nevoja përmbushen), pa përmendur nevojat bazë. Nuk është e dëshiruehme sepse, në një shoqëri demokratike, një element thelbësor i lirisë është zgjedhja sa i përket mënyrave përmes të cilave nevojat formohen dhe përmbushur.

Kështu, nëse nevojat dhe pamjaftueshmëria janë përcaktuar objektivisht, shkalla komuniste e post-pamjaftueshmërisë është në fakt një shkallë mitike, dhe këshillimi tek ajo mund të përdoret thjesht (dhe është përdorur) për të justifikuar mbajtjen e papërcaktuar të pushtetit të shtetit dhe marrëdhëniet pushtetore dhe strukturave. Rrjedhimisht, është e qartë se brenda problematikës së projektit të demokracisë, hallka midis post-pamjaftueshmërisë dhe lirisë duhet të thyhet. Zhdukja e pamjaftueshmërisë dhe ndarja e punës nuk është as e nevojshme, as edhe një kusht i mjaftueshëm për demokraci. Ngjitja e njeriut nga mbretëria e domosdoshmërisë në mbretërinë e lirisë duhet të mos lidhet me procesin ekonomik. Ende, që nga Aristoteli deri te Locke, Marksi dhe Prudoni deri tek Arendt, dallimi midis “botës së domosdoshme” (ku bën pjesë natyra) dhe “bota e lirisë” janë konsideruar gjithnjë fondamentale. Megjithëse ky dallim mund të jetë i përdorshëm si një vegël konceptuale për të klasifikuar aktivitetet njerëzore, atje s’ka arsye se përse dy botët duhet të shihen si përjashtues të ndërsjellë në realitetin social. Historikisht, atje kanë qenë disa raste kur disa shkallë lirie mbijetuan nën kushte që mund të karakterizohen se i përkasin “botës së domosdoshmërisë/nevojës”. Për më shumë, ne menjëherë sa ndërpresim konsiderimin e dy botëve si reciprokisht përjashtuese, atje s’ka asnjë justifikim për çdo përpjekje për të dominuar Natyrën - një element i rëndësishëm për ideologjinë e rritjes marksiste- me qëllim që të hyjmë në botën e lirisë.

Kështu, koncepti marksist i demokracisë duhet të tejkalohet, sepse ai është i kushtëzuar mbi një tërësi materialesh që janë parakusht për liri. Mund të tregohet se hyrja në botën e lirisë nuk varet nga ndonjë faktor “objektiv”, si arritja e stadit mitik të çështjeve të pasurisë materiale. Niveli i zhvillimit të forcave prodhuese që nevojitet, me qëllim që pasuria materiale të mjaftojë për të gjithë popullatën mbi Tokë, e bën atë të paktën të dyshimtë, se ky stad mund të arrijë ndonjë herë pa reperkusion në mjedis përveç, natyrisht, “pasurisë materiale” e cila është përcaktuar demokratikisht (dhe jo “objektivisht”) në një rrugë që është e përputhshme me balancën ekologjike. Në të njëjtën mënyrë, hyrja në botën e lirisë nuk varet nga ndryshimi masiv i ndërgjegjes përmes adoptimit të disa formave të dogmave spiritualiste, siç propozojnë ca lëvizje ekologjiste dhe spiritualiste. As kapitalizmi dhe as socializmi, në anën “objektive”, as adoptimi i disa dogmave spiritualiste, në anën “subjektive”, nuk përbëjnë parakushte historike për të hyrë në botën e lirisë.

Sa i përket konceptit demokratik të Prudonit, ai e bën të qartë përmes qëndrimeve të tij se ai ngatërron konceptin klasik të saj, e cila përcaktohet në terma të barasndarjes së pushtetit, me konceptin autoritar ose statist të saj. Kështu, ai argumenton se “me demokracinë më të përkryer, ne nuk mund të jemi të lirë, pasi demokracia është “sovraniteti i kombit ose, më mirë, të shumicës kombëtare”. Ai e përcakton më vonë demokracinë si “qeveria e të gjithë njerëzve nga çdo njeri”, me qëllim që të përfundojë me aforizmin “hiq demokracinë dhe lirinë nga sanksioni suprem i autoritetit dhe shteti do të rrënohet menjëherë”. Por siç kanë treguar mendimtarë të rëndësishëm në traditën demokratike (Hanna Arendt, Cornelius Castoriadis) dhe traditën anarkiste (Murrey Bookchin, April Carter), se atje është vetëm një formë demokracie në nivelin politik, domethënë, ushtrimi direkt i sovranitetit nga vetë populli, një formë institucioni shoqëror e cila hedh poshtë çdo formë “sundimi” dhe institucionalizon baras-ndarjen e pushtetit politik midis gjithë qytetarëve. Apil Carter është veçanërisht emfatik lidhur me këtë problematikë kur ajo citon se:

Angazhimi në demokrcinë direkte, ose anarki në sferën social-politike, është i papërputhshëm me autoritetin politik (...) i vetmi autoritet që mund të ekzistojë në një demokraci direkte është autoriteti “kolektiv’ i veshur në trupën politike (...) është e dyshimtë nëse autoriteti mund të krijohet nga një grup të barabartësh të cilët realizojnë vendime përmes një procesi të bindjes së ndërsjellë.

Në dritën e kësaj problematike, është rrjedhimisht e qartë se përcaktimi libertarian i politikës si “sundimi i njërit, shumicës, pak”, dhe i demokracisë si “sundimi i të gjithë mbi të gjithë” janë të papërputhshëm me konceptin klasik të politikës dhe demokracisë. Sidoqoftë, Prudoni, qoftë edhe kur duket të pranojë se në demokraci autentike nuk ka ndarje mes shtetit dhe shoqërisë, ai adopton kriticizmin e zakonshëm bazuar në pa-mundësinë e supozuar nën kushtet aktuale:

Ideali demokratik është se masat që qeverisen duhet në të njëjtën kohë të qeverisin, dhe kjo shoqëri duhet të jetë e njëjtë si Shteti dhe populli njëlloj se qeveria (...) nëse shteti nuk do të ishte më i madh se një qytet ose komunë, unë do të lejoja çdo person të gjykojë formën e saj nga vetë ai dhe kjo do të ishte fundi i çështjes (...) por ne përballemi me rajone të stërmëdha në të cilët qytetet, fshatrat dhe fshatëzat janë mijëra.

Por arsyeja se pse Prudoni refuzon demokracinë nuk lidhet shumë me realizueshmërinë si të tillë por përkundrazi me faktin se ai e shikon sistemin demokratik si autoritarian dhe jo si siguri e shkallës së lirisë në të cilin federalizmi, (domethënë, sistemi i propozuar nga ai bazuar në kontrata), gjoja, garanton. Për Prudonin, demokracia, gjithashtu dhe monarkia, komunizmi dhe anarkizmi “janë të gjithë të paaftë për të realizuar idealet e tyre, dhe kështu ata reduktohen për të plotësuar njëri-tjetrin përmes mjeteve të huamarrjes së ndërsjellë”. Bazuar në këtë problematikë, ai argumenton se “meqënse qeveria e bazuar në liri dhe kontrata po fiton hapësirë çdo ditë mbi qeverinë bazuar në autoritet, ne duhet të përqendrohemi në nocionin e kontratave”. Duke refuzuar demokracinë si e bazuar në autoritet, ai më pas e përcakton një federatë si “një marrëveshje përmes të cilës një ose disa grupe komunash ose shtetesh, lidhen me marrëveshje të ndërsjella dhe të barabarta për një ose disa synime përfundimtarë, për të cilat përgjegjësia bije veçanërisht dhe eksluzivisht mbi anëtarët e federatës”.

Të vlerësosh se sistemi federalist i Prudonit, i cili propozohet si një alternativë kundrejt njëherësh komunizmit marksist dhe demokracisë autentike, është e rëndësishme të shënojmë së pari se ai presupozon një ekonomi marketizuese dhe konkurrencë, qotë edhe në afat-gjatë. Kjo është e qartë jo vetëm duke gjykuar nga qendrimet e tij mbi konkurrencën që ekzaminuam më lartë por gjithashtu dhe nga qendrime të tjerë në të cilët ai nuk e bën të qartë se nëse ai i referohet një periudhe kalimtare ose afatgjatësisë (shih p.sh. propozimet e tij për “federata ekonomike” për të siguruar mbrojtjen e tregëtisë dhe industrisë, organizimin e kreditit dhe sigurimin social etj me qëllim që “të mbrojë qytetarët e shteteve anëtare që mos të shfrytëzohen nga kapitalistët dhe bankierët brenda vendit ose jashtë tij” etj.). Në sistemin federalist të Prudonit, shoqëritë e ndërsjella të pronësive dhe punëtorëve të pavarur shkëmbejnë prodhimet e tyre të punës së tyre dhe organizojnë marrëdhëniet e tyre përmes kontrateve bilaterale bazuar në shkëmbime të barabarta. Gjykoj se sistemi federalist i Prudonit mund të kritikohet njëherësh nga këndvështrimi i mundësisë dhe dëshirueshmërisë.

Kritika e zbatueshmërisë (“fizibilitetit”) mund të ngrihet në lidhje me çështjen se si koordinimi, mes punëtorëve si prodhues në njërën anë dhe punëtorë/jo-punëtorë si konsumatorë në tjetrën, mund të organizohet përmes kontratave bilaterale në shoqëritë e përparuara komplekse dhe teknologjike të ditëve tona. Është e qartë se të veçosh një përgjigje kundrejt teknologjisë së Mesjetës numrin e vërtetë të kontratave që kërkohet do të çojë ose në krijimin e një ushtrie të madhe burokratësh për të organizuar një koordinim të tillë ose, alternativisht, punëtorët do të duhet të shpenzojnë shumicën e kohës së tyre për të organizuar këto kontrata. Për më shumë, atje s’ka asnjë tregues se si konsistenca makro-ekonomike mes tërësisë së ofertës dhe kërkesës, konsumit dhe investimit, mund të sigurohet brenda një sistemi bazuar në kontrata —përveç se sistemi mbështetet nga një mekanizëm i plotë planifikues. Por një mekanizëm planifikues jo i bazuar në vendime të marrë demokratikisht në asamble, në të cilën demos-i (domethënë trupi i qytetarëve) mund të përcaktojë kolektivisht synimet tërësore makro-ekonomike, është i detyruar të pëfundojë si një lloj plani qendror burokratik —jo shumë ndryshe nga ai që u zhvillua në vende të socializmit ekzistues. E gjithë kjo, përveç kriticizmit të zakonshëm i ngritur kundrejt këtij propozimi se çështja e detyrimit të kontratave mund të çojë lehtësisht në një lloj të ri statizmi.

Kritika e dëshirueshmërisë i referohet faktit se konkurrenca mes grupeve të punëtorëve mund të çojë lehtësisht në pabarazi të reja mes grupeve më shumë ose më pak konkurrentë/prodhuesë, siç ka ndodhur gjithnjë në të kaluarën ku forma të ndryshme të tregjeve “sociale” ose “socialiste” janë orvatur. Vetë tregu nuk mund të realizojë barazi meqënse ndryshimet në prodhim janë të detyruara të çojnë në ndryshime konkurrence të cilët, me rradhë, do të krijojnë pabarazi tejet të mëdha në nivelin makro-ekonomik, qoftë edhe nëse shkëmbimet janë të barasvlersshme në nivel mikro —siç postuloi Prudoni. Përveç, sigurisht, një shkalle të fortë të statizmit që paraqitet për të kontrolluar tregun, diçka, sidoqoftë, e cila është përjashtuar në sistemin e Prudonit ku parashikon zhdukjen afatgjatë të shtetit. Dhe, sigurisht, paraqitjen e një të ardhure minimale bazike, siç sugjerohet sot nga, mes të tjerëve, ekonomistët ortodoksë të Gjelbërt, nuk mund të eliminojnë pabarazitë e stërmëdha të pashmangshme. Një skemë efektive e të ardhurave minimale të ardhurash, qoftë edhe nëse ishte e mundur brenda ekonomisë së marketingut, do të sigurojë, tekeshumta, përmbushjen e nevojave bazë. Por, në një ekonomi marketizuese dhe monetare kjo nuk mund të shmangë krijimin e pabarazive të stërmëdha në shpërndarjen e pasurisë dhe, rrjedhimisht, në shpërndarjen e pushtetit ekonomik. Për më tepër, nëse kjo skemë e propozuar nuk lidhet me një sistem të pronësisë kolektive të mjeteve të prodhimit atëherë sistemi federalist i Prudonit është i detyruar të përfundojë si një variant tjetër i sistemit kapitalist. Më në fund, siç thekson Murray Bookchin, atje s’ka asnjë fakt historik që mbështet idealin kontraktual të shoqërisë së Prudonit për gjithë shoqëritë parahistorike:

Shoqëritë e parashkolluara kurrë nuk aderuan në këtë ideal kontraktual shoqërie; vërtetë, ata i rezistuan çdo përpjekje për ta imponuar atë. Për të qenë i sigurtë, atje ishin plotë traktate mes fiseve dhe aleancave me të huajt. Por lidhje kontraktuale mes fiseve në kanë ekzistuar. Jo deri kur hierarkia ka shënuar triumfin e saj në botën e hershme dhe filloi udhëtimin e saj në shoqëri klasore ku barazia, “drejtësia” dhe kontrata filloi të formojë kontekstin për lidhje njërëzore sociale. Shpërblimi i shkëmbimit dhe balancës së tij etike ishin thjesht pa lidhje në një komunitet i udhëhequr nga zakoni i uzufruktit, nderimi, dhe minimumi i pareduktueshëm.

Nuk do të ishte rrjedhimisht e çuditshme që libertarianët si Bukçin të konkludojnë se emfaza e fortë e Prudonit “mbi pronësinë individuale, vetë-interesi, marrëdhënia kontraktuale tregëtare, dhe shpërndarja e bazuar në zotësi sesa nevoja —dhe armiqësia e tij i paepur në shoqërizimin dhe komunizmin— të gjitha ishin të pandara nga urtësia konvencionale borgjeze të ditëve të tij. Është për këto arsye se, në mendjen time, modeli i demokracisë ekonomike propozuar nga projekti i Demokracisë Gjithëpërfshirëse mund, përmes ndërthurjeve të propozuara të planifikimit demokratik me një sistem kundërbiletash, siguron liri zgjedhjeje dhe përmbushjen e nevojva bazë për gjithë qytetarët brenda kuadrit të shpërndarjes së barabartë të pushtetit politik, ekonomik dhe social.

Kështu, Fotopulos përfundon se: mendoj se çfarë kemi nevojë sot, në rrugën për të zhvilluar një projekt çlirues, nuk është të shkojmë pas te Marksi ose Prudoni por në vend të saj të përvetësojmë përvojat e hidhura të lëvizjeve socialiste (statistëve dhe libertarianëve) në shekullin e fundit dhe të zhvillojmë një lloj të re problematike të përshtatshme për realitetin e sotëm të ekonomisë së marketingut të ndërkombëtarizuar. Një problematikë e cila do të ishte baza për një projekt të ri i cili të synojë të tejkalojë njëherësh traditat socialiste dhe demokratike, në një sintezë të re e cila nuk do të jetë thjesht një tjetër utopi (e justifikuar nga ligje pseudo-shkencorë ose ‘objektivë’ të evolucionit social) por gjithashtu një mënyrë për të dalë nga kriza shumë-dimensionale në të cilën dinamika e ekonomisë së marketingut dhe demokracisë përfaqësuese ka çuar.

Do të shtoja, në fund, se pikërisht për shkak të qasjes së përgjithshme, interpretative dhe jo shkakiste, Marksi, njëlloj si kundërshtarët e tij, Adam Smith, Monteskie dhe të tjerë të traditës kapitaliste perëndimore, dhe anarkistët, nga Prudoni deri te Çomski dhe, marksistët e shekullit të kaluar, në rolin e udhëheqësve të socializmit marksist, nga Lenini deri te Stalini, dhe “marksistët” aktualë, nga Ziziku deri te Badjë, përjashto këtu kontributin e tij lidhur me shkaqet e tëhuajësimit dhe krijimit të antagonizmave social, që janë klasat, por që nuk na tregon se si krijohen klasat dhe përse, gjithashtu dhe papërputhshmëria e sintezës së tij me natyrën njerëzore dhe njohurinë, që luajti rol vendimtar në dështimin e socializmit, mund të themi se është tejet problematik në qasjen e tij. Pa përmendur aspektet e tjerë socialë, siç janë virtytet, për të cilët nuk na edukon se nga burojnë dhe si zhvillohen,[2] korrupsioni,[3] metodologjitë e edukimit[4] dhe aspekte të tjerë socialë. Marksi është revolucionar vetëm në një aspekt: për herë të parë vendosi në qendër të debatit akademik klasat. Përmes kësaj qasje ai përfrikësonte, dhe përfrikëson, klasën sunduese: borgjezinë dhe elitat. Çështja e klasave nuk është gjetje apo zbulim i Marksit: sepse për klasat ishin mjaft mirë në djeni në botën klasike. Ai thjesht u përqendrua tek ato. Arsyeja se përse Marksi bëhet interpretativ, kontradiktor dhe i papërputhshëm me sintezën e tij, është se ai nuk pyet se ç’është njohuria, në kuptimin e gjerë dhe të ngushtë të saj — domethënë, siç e kategorizon Aritstoteli: në urtësi praktike, juridike dhe filozofike, me çfarë shqetësohen këto dhe si fitohen.   

Teoria marksiste dhe socialistët

Pikënisja e marksistëve dhe sidomos e lëvizjes bolshevike në Revolucionin Rus të vitit 1917, ishte se socializmi nuk mund të lindë në gjirin e shoqërisë së vjetër nëpërmjet “revolucionit paqësor”, me “rrugë parlamentare” apo me reforma strukturale, pa shkallmuar makinën e vjetër shtetërore dhe pa e zëvendësuar atë me diktaturën e proletariatit. Diktatura e proletariatit ka përsipër misionin historik të zhdukjes së rendit të vjetër dhe të ndërtimit të shoqërisë socialiste e komuniste.[5] Lindja e socializmit si koncept u përdor dhe u adoptua gjerësisht gjatë vitit 1914. Ai u përdor si nga bolshevikët, ashtu edhe nga Partia Laburiste Britanike. Po të njëjtin vit ndodhi një skizëm e madhe midis tyre. Socialistët, të cilët vetë-quheshin ndonjë herë edhe social-demokratë, pasi kundërshtuan kapjen e pushtetit nga Lenini dhe Stalini si të dhunshme dhe autoritare, ravijëzuan principet bazë të socializmit si koncept. Kështu, socializmi, argumentonin ndjekësit, shqetësohet për reformat, jo revolucion: ai duhet të zhvillohet përmes demokracisë parlamentare, jo përmes punëtorëve, këshillave apo sovjetëve. Ai duhet të shfaqë veten e tij përmes fitores elektorale, jo një kapje e pushtetit: as duhet që socialistët të lidhin veten e tyre me udhëheqjen e klasës punëtore. Socializmi përfshin të gjithë kombin - jo thjesht një pjesë të tij - dhe socializmi duhet të jetë realist, i fituar përmes reformave paqësore dhe në një rrugë që punon me to dhe respekton traditën liberale. Por fitorja përmes zgjedhjeve hidhet poshtë lehtësisht me argumentin e Aristotelit, i cili citon searistokracia mund të kthehet në formën e saj të degjeneruar - në oligarki - dhe demokracia sociale mund të kthehet në formën e saj të degjeneruar - që është elektoralizmi, d.m.th shqetësimi për të fituar zgjedhjet pa u shqetësuar aspak rreth principeve.[6]

Në fjalë të tjera, planifikimi është një mjet që është konsistent kryesisht me sistemin e pronësimit social të mjeteve të prodhimit, ndërsa ekonomia e marketingut është kryesisht konsistente me pronësimin privat. Planifikimi nënkupton një elitë që mbikëqyr planin, dhe mbikëqyrje, në këtë kontekst, do të thotë pushtet që përjashton gjithë pushtetet e tjerë. Kjo është arsyeja që racionaliteti i partisë në pushtet është subjektiv. Domethënë, megjithëse elita politike adopton pyetjen racionale të logjikës aristoteliane se ‘çfarë DUHET të bëhet’, kjo pyetje është e pamjaftueshme për të gjeneruar vendim-marrje racionale, demokratike dhe të papërgënjeshtrueshme. Sepse se ‘çfarë duhet të bëhet’ në nivel social, varet nga njohuria empirike, teknike dhe shkencore e një grupi njerëzish. Në sintezën marksiste, ku në njërën anë qendrojnë kuadrot që përgatit partia në pushtet, të cilët supozohet se zotërojnë njohurinë shkencore dhe empirike, meqënse integrohen në ndërmarrjet socialiste përgjatë praktikës, dhe në anën tjetër, punëtorët, të cilët nuk zotërojnë njohuri shkencore, përveç njohurisë empirike, të cilën nuk e përdorin në vendim-marrje, sepse janë kuadrot ata që vendojnë, dhe nuk përdorin as arsyetimin administrativ, kthehen, pavarësisht përpjekjeve të partisë në pushtet për emancipim të punëtorisë, me aksione revolucionare, për ndërtimin e atdheut, në skllevër tipik të sintezës. Sepse mjetet e prodhimit, pavarësisht se Marksi kërkon që t’ua japë punëtorëve për administrim, ato prapëseprapë, administrohen nga kuadrot.[7] Dhe kjo është vetëm sfera e prodhimit: sepse sfera tjetër, sociale, nuk ushtrohet nga punëtorët. Domethënë, ata nuk përfshihen në drejtësi sociale, përveç drejtësisë ose kritikës dhe autokritikës në kolektivin e sektorit. Gjykuar nga kjo qasje dhe këto kontradikta të mendimtarëve të socializmit dhe nga shkaqet e rrënimit të socializmit sovjet, ne do të shqyrtojmë në vazhdim shkaqet e rrënimit të socializmit në Shqipëri. Siç citon një marksist shqiptar:

Teoria marksiste-leniniste na mëson se klasa punëtore, pasi merr pushtetin shtetëror në duart e veta, e përdor sundimin e saj politik për “shpronësimin e të shpronësuesve”. Me fjalë të tjera, ajo e përdor pushtetin shtetëror si një armë të fuqishme për të shkëputur nga duart e borgjezisë gjithë kapitalin, për të përqendruar mjetet e prodhimit në duart e shtetit, domethënë të proletariatit të organizuar si klasë sunduese.[8]

Marksi, dhe Lenini më vonë, flasin për pushtet shtetëror, d.m.th për pushtetin e shtetit. Përmes pushtetit shtetëror ai kërkon t’i çojë klasës punëtore mjetet e prodhimit dhe pronën e borgjezisë dhe, të zhvillojë prodhimin, dhe përmes këtij procesi punëtorët të shkojnë në komunizëm. Qartësisht, qasja joshkencore e komunistëve të kohës i bënë interpretativë. Më shumë për këtë problematik do të flas në kapitullin tjetër: “drejt demokracisë virtuoze”.  

 



[1]Metaphysics, Aristotle, f, 105.

[2]Shih për më shumë, Drejt demokracisë virtuoze.

[3]Shih Përtej korrupsionit të komunistëve dhe kapitalistëve modernë.

[4]Nga keqedukim në arsim demokratik.

[5]I. Fishta, dhe V. Toçi, f, 253.

[6]Introduction to Political Theory, John Hoffman and Paul Graham, f, 225.

[7]Shih për më shumë, Administrimi publik dhe i ndërmarrjeve...

[8]I. Fishta, dhe V. Toçi, f, 253.   

Më Të Lexuar

  • Viewed
  • Past:
  • Dita
  • Java
  • Muaji
Albania Web Design & Development by: WWW.FIT.ALFIT.AL WEB DESIGN ALBANIA