Si u shkatërrua ngrehina prodhuese e socializmit dhe pse?

Përpara se të tregoj se si u shkatërrua struktura prodhuese e socializmit marksist dhe pse, me dobi do të ishte të kundrojmë mbi faktin se prodhimi i përgjithshëm bruto i socializmit ishte rreth 24 herë më vogël dhe mbulonte nevojat e një populli më të madh në numër dhe varfëria ishte dukuri kryesisht e kooperativave ndërsa në kapitalizmin neoliberal ku prodhimi i përgjithshëm bruto është gati 24 herë më madh, varfëria është shtrirë kudo, në fshat dhe qytet, dhe është shfaqur mjerimi në një shkallë të padëshmuar ndonjë herë në historinë e popullit tonë.      

Pas 25 vjetësh socializëm Shqipëria vërtet lulëzoi. Nuk është e rastit që gjatë viteve 1970-80 u quajt “dekada e artë” e socializmit—shtet e pasur— sepse shumica e popullit gëzonte mirëqënie (mbulonte nevojat dhe rriste kursimet). Por nëse shohim prodhimin e përgjithshëm bruto të dekadës përkatëse, ai nuk i kalonte 2 miliardë dollarë. Shifra prej 2, 097 miliardë dollarë u arrit në vitin 1986 duke kulmuar me 2,253 miliardë dollarë në vitin 1989. Si pasojë e trazirave sociale dhe braktisjes së vendit në vitin 1992 prodhimi ra në 652.2 milionë dollarë, gati sa dekada e parë e socializmit: 1945-55. Më pas, prodhimi u rrit me luhatje duke kulmuar në vitin 2018 me mbi 18 miliardë dollarë dhe vitin 2024 me mbi 26 miliradë dollarë.

Kjo sasi është mbi 24 herë më shumë se kulmi i socializmit kur vendi quhej i pasur dhe mirëqënia mbulonte përqindjen më të madhe të popullit: mbi 3 milion njerëz. Dhe ndryshe nga koha e socializmit kur varfëria ekzistonte në disa kooperativa por jo mjerimi, në “demokracinë” përfaqësuese dhe tregun e marketingut në të cilin jetojmë kryesisht dy dakadat e fundit, është shtuar si varfëria ashtu dhe mjerimi, në shifra alarmante!

Për varfërinë e socializmit në disa kooperativa Ramizi, pasuesi i Enverit, tregonte si shkak “shpërndarjen e të ardhurave”. Sipas tij, “kooperativat ishin njësi prodhuese që kanë dhënë kontribut të njohur për zhvillimin e bujqësisë shqiptare. Padyshim, ato kanë patur dhe defekte, sidomos në shpërndarjen e të ardhurave” (“Shpresa dhe zhgënjime”). Kur orvatet të tregojë se çfarë mund të bëhësh me to ose të përmirësoheshin, ai thotë se “në fund të viteve ’80 ato kishin nevojë që të riorganizoheshin mbi baza të reja”. Por nuk përmend “bazat e reja” ose se çfarë nënkupton me to. Përmes kësaj qasje ai kundërshtonte arsyetimin e kundërshtarëve të kohës, partisë “demokratike”, të cilët, sipas tij, kërkonin prishjen e tyre dhe frymëzuan dhe grabitjen e tyre. Prishja në logjikën e grabitjes, sipas tij, nuk ishte dëshirë e fshatarsisë por e frymëzuar për synime politike. Domethënë:

“Kooperativat u prishën sepse ato përbënin njësi të organizuara jo vetëm ekonomike por dhe politike, ku ndikimi i Partisë Socialiste, siç u vërtetua dhe nga zgjedhjet, ishte i padiskutueshëm. Partia Demokratike e njihte këtë realitet, e kuptoi se organizimi kolektiv i jetës së fshatit i jepte dorë Partisë Socialiste. Prandaj ajo nxiti që kooperativat të prisheshin sa më parë, në mënyrë që t`i jepej mundësi përçarjes së fshatit, zhvillimit të punës individuale me fshatarët, joshjes së shtresës së pronarëve të mesëm e të pasur me tapitë e vjetra”.         

Ndërsa ai ka të drejtë lidhur me rolin reaksionar të partisë “demokratike” në prishjen e kooperativave, ku ai s`ka të drejtë është lidhur me argumentin se fshatarsia nuk kishte dëshirë të prisheshin ato: sepse nuk dëshmuam ndonjë rezistencë nga fshatarsia në mosprishjen e tyre. Mendësia që mbizotëroi në atë kohë në gjirin e fshatarsisë ishte se një “epokë e artë” po lindte. Ndërsa kjo lloj mendësie —lidhur me të ardhmen— luajti rol në mosmobilizimin e fshatarsisë në mbrojtjen e pronës së përbashkët, një tjetër ishte pikërisht varfëria ose të ardhurat që nuk mbulonin nevojta e fshatarëve. Ndryshimi i të ardhurave mes atyre që punonin në kooperativa dhe ferma bujqësore ishte gati tre fish. Kjo pabarazi në të ardhura shtynte shpesh fshatarët të braktisnin kooperativat dhe të shkonin në ferma.

Njëkohësisht, të ardhurat e pakta bënin që prodhimi i fshatarsisë të eksportohësh jo vetëm jashtë vendit por dhe brenda vendit: buka e grurit, për shembull, përdorësh kryesisht nga qytetet ndërsa në fshat mbizotëronte buka e misrit. Kështu gruri që prodhonin fshatarët mbulonte kryesisht nevojat e qyteteve dhe nëpunësve përkatës pikërisht sepse mungonin të ardhurat mes fshatarësh ose mungonte kërkesa. Një faktor tjetër që lujti rol vendimtar në mosmobilizimin e fshatarëve për mbrojtjen e pronës së përbashkët ishte mospërfshirja e tyre në vendimarrje: sepse kur njerëzit nuk përfshihen në vendimarrje por realizojnë vendimarrjen e të tjerëve ata e konsiderojnë pronën e përbashkët të “huaj” dhe jo pjesë të shpirtit të tyre.

Kjo dinamikë krijoi kushtet për ndarjen e tokës bujqësore nga qeveria e Ramiz Alisë. Me ligjin Nr. 7501 datë 19.7.1991, “Për Tokën”, Kuvendi Popullor i Republikës së Shqipërisë me president Ramiz Alinë, Neni 5 lejoi familjet anëtare të kooperativës bujqësore, pas ndarjes së tokës, të shkëputeshin dhe të dilnin subjekt më vete, duke marrë në pronësi tokën që u takon nga tërësia e subjektit ku bënin pjesë (Neni 5) ndërsa ndalonte blerjen dhe shitjen e tokës (Neni 2). Por ishte partia “demokratike” me Ligjin Nr.452, datë 17.10.1992, “Për ristrukturimin e ndërmarrjeve bujqësore”, që prishi përfundimisht kooperativat: “ndërmarrjet bujqësore ose njësitë e tyre që janë krijuar kryesisht nga toka e ish-kooperativave bujqësore, të shpërndahen” (Pika 1.)/Aleksandër Meksi.

Ramizi, në fjalë të tjera, iu nënshtrua dinamikës që krijoi Berisha dhe partia e tij dhe filloi të lëshonte pé: me miratimin e ligjit për ndarjen e tokës së kooperativave. Me këtë vendim ai ndihmoi partinë “demokratike” të fuqizohësh më shumë dhe shtroi binarët për partinë “socialiste”—se ku do të mbështetësh ajo: te klasa e mesme e lartë që po krijohësh njësoj si partia “rivale”. Kjo e fundit sapo erdhi në pushtet hartoi dhe miratoi —siç kishte planifikuar gjatë ngjizjes së saj— ligjin për shpërndarjen e kooperativave dhe shtroi binarët për shpërndarjen e gjithë strukturës ekonomike socialiste!   

Dihet se shkatërrimi i kooperativave pasoi me shkatërrimin e fermave dhe industrisë (fabrikave dhe uzinave) dhe/ose ndërmarrjeve shtetërore. Në këtë mënyrë —duke shkatërruar pronën e përbashkët— zengjinët e rinj filluan t`i blinin ato thuajse falas, meqënse përmes shkatërrimit u zhvlerësuan, ndërsa paralelisht u zhvillua ideologjia kapitaliste. Fshatarsia braktisi fshatin ndërsa qytetarët e tjerë braktisën ndërmarrjet shtetërore dhe vendin. Humbjet ishin kolosale dhe dhimbjet të mëdha.

Kështu, ndërsa Enveri organizoi prodhimin në baza shkencore dhe konkurronte në tregun ndërkombëtar me koston e ulët por dhe me cilësinë e lartë të tij —fakt për të cilin ishin në dijeni vendet fqinje, sidomos Greqia dhe Italia, dhe për të njëjtën arsye mbeshtetën shkatërrimin e strukturës ekonomike të socializmit tërthorazi dhe drejtpërdrejt— me braktisjen dhe shkatërrimin e tij zengjinët e rinj konkurrojnë me koston e ulët të punëtorëve ose rrogat mjerane të tyre. Domethënë, dhe përtej faktit që bujqësia dhe blegtoria u braktis dhe u shkatërrua, ekonomia e re u përqendrua në sektorin e ndërtimit dhe fasoneri dhe nuk zhvillohet në baza shkencore por zhvillohet në bazë të shfrytëzimit të punëtorëve ose rrogave të ulëta të tyre dhe është pasojë kryesisht e spontanitetit se sa e racionalizuar. Ky faktor —vendimtar— josh kapitalistët e huaj, kryesisht nga vendet fqinje, për të investuar, duke shfrytëzuar kryesisht krahuan e lirë të punës së punëtorëve tanë.

Në këtë mënyrë, klasa punëtore shtypet dhe shfrytëzohet barbarisht, sidomos në sektorët strategjikë të ekonomisë: miniera dhe sektorin e energjitikës (naftë etj.). Shfrytëzimi barbar nuk mungon as në fasoneri. Paralelisht, klasa politike, ose partitë kryesore të vendit tonë, kanë braktisur zotimin për punësim të plotë. Kjo lloj braktisje është bërë me qëllim që klasa punëtore të shtypet—domethënë, në vend të kërcënojë klasa punëtore klasën sunduese, siç ndodhi në vitet 60-70 në perëndim, të kërcënojë klasa sunduese punëtorët me papunësi. Në këtë mënyrë, ajo shijon fitimet dhe nuk kërcënohet.

Nëse krahasojmë rrogat e elitës komuniste me të ardhurat e elitës kapitaliste, rrjedhimisht, ato janë të pakrahasueshme. Për shembull, rroga e Enver Hoxhës ishte si fillim 36,000 lekë por më pas e uli pikërisht sepse lexoi Leninin dhe e çoi 16.000 lekë (siç pohon Nexhmia në një intervistë) ndërsa rroga e një ministri në socializëm ishte gati pesëfish më e lartë se një kooperativisti (10 mijë lekë përkundër 2 mijë lekë në muaj). Në kapitalizmin neoliberal të kohëve tona të ardhurat e krerëve të shtetit janë më të larta. Për shembull, presidenti e ka 425 mijë lekë; kryeministri 393.125 mijë lekë’ ministri, 318. 750 mijë lekë; deputetit 310.250 mijë lekë ose 3.150 euro (bruto). Por të gjithë bashkë kanë përfitime të tjera (dieta, karburant etj.).

Kështu fitimet e tyre mujore krahasuar me punëtorët e kualifikuar të ndërmarrjeve kapitaliste janë pesë deri në gjashtë fish më të larta. Por me tre dallime të stërmëdha: elita neoliberale fiton dhe nga ndërmarrjet kapitaliste ku shumë prej tyre janë ose pronarë të drejtëpërdrejtë ose të tërthortë dhe zakonisht vendosin rroga marramendëse dhe vjedhin shtetin përmes prokurimeve publike ndërsa elita komuniste përpiqësh të zhvillonte një shoqëri pa klasa (ku mungojnë varësitë qoftë edhe nivel shoqëror) dhe të pavarur nga të huajt ndërsa elita neoliberale thellon dallimet klasore dhe varësinë ndaj të huajve, qoftë edhe ndaj vendeve historikisht armiqësore si Greqia. Elita komuniste e kohës ndoqi parimin e përgjithshëm të Leninit se “rrogat e gjithë zyrtarëve, të zgjedhur dhe të zhvendosur në çdo kohë, të mos kalonin pagën mesatare të një punëtori të kualifikuar”,  ndërsa elita neoliberale nuk ndjek ndonjë parim; thjesht ia rrit rrogën vetes sa herë ankohen parazitët e qeverisë dhe kuvendit për pamjaftueshmëri. Ata quhen “parazitë” sepse në pushtet ngjiten përmes lidhjeve pushtetore që krijojnë përgjatëse jetës së tyre politike dhe sepse gjatë kohës që “ushtrojnë” ato detyra, “vrasin miza” në kuptimin e plotë të fjalës.  

Kjo është arsyeja se pse nuk përdor termin “rrogë” për ta por “të ardhura”: sepse qëllimi i tyre për t`u përfshirë në partitë politike është të vjedhin shtetin. Edhe nëse ka ndonjë që niset për qëllime fisnike, në proces zvetënohet. Nuk kemi dëshmuar asnjë që t`i rezistojë zvetënimit të përgjithshëm të shoqërisë. Kështu vendi ynë, me Enverin, kur prodhimi i përgjithshëm bruto ishte gati 24 herë më i ulët se në vitin 2024, ishte vendi më i pasur në rajon ndërsa me Berishën, Nanon, Metën dhe Ramën, ku prodhimi i përgjithëshëm është rritur gradualisht dhe kulmoi me gati 24 herë më shumë se socializmi i Enverit, është vendi më i varfër në rajon! Duhet thënë se fitimet që gjenerohen nga ndërmarrjet kapitaliste gjenerohen jo vetëm në “kurriz” të punëtorëve por dhe të ekosistemit: sepse shumica e tyre kanë ndihmuar në shkatërrimin e tij (ndërmarrjet naftënxjerrëse etj.).                           

Pjesë nga

Shkaqet e shkatërrimit të ekonomisë sonë: bujqësisë, blegtorisë, arrorëve dhe shëndetit të njeriut*