...lufta fillon me kuptimin e shkaqeve të krizave dhe ajo vazhdon me ndryshimin e mendësisë dhe praktikës...

Si dhimbja e Nobelit krijoi dinamikë botërore për zhvillimin e shkencës?

Në vitin 1888 Nobelit i kishte vdekur i vëllai (Ludvigu). Me këtë rast, ndoshta gabimisht apo me qëllim, gazetat franceze kishin botuar fletë-vdekjen (nekrologun) e Nobelit, me titull: “Shpikësi i vdekjes, është i vdekur”! Diku thuhet: “tregtari i vdekjes”. Kjo sintagmë e kishte trishtuar e brengosur nga frika se ky epitet (shpikësi, apo tregtari i vdekjes, v.j.) do t’i mbetet përgjithmonë. Ndoshta ky ka qenë momenti dhe shkaku që Nobeli e kishte lënë amanet (me testatment) pasurinë e tij për t’i shpërblyer njerëzimit.

Adil Fetahu

17/10/2018 - 15:05

Çmimet Nobel për këtë vit

Ditët e para të tetorit të këtij viti (2018), u dhanë çmimet Nobel për mjekësi, fizikë,  kimi dhe për paqe. Ka mbetur vetëm edhe Nobeli për ekonomi. Për letërsi këtë vit nuk do të jepet ky çmim prestigjioz për një shkak banal: të një skandali seksual të një anëtari dhe dorëheqjes së katër anëtarëve të Akademisë Suedeze.

Çmimi Nobel për fiziologji-mjekësi iu dha  (përgjysmë) një amerikani (James Allison) dhe një japonezi (Tasuku Honjo),- për zbulimin e terapive të reja për luftimin e llojeve të kancerit (melanoma dhe kanceri i mushkërive). Çmimin Nobel për fizikë e fituan Arthur Ashkin (ShBA), Dona Strikland (Kanada) dhe Gerard Mouroun (Francë). Në vlera monetare, i pari merr gjysmën e shumës ndërsa dy të tjerët marrin gjysmën tjetër―domethëne, ¼ e shumës. Çmimi Nobel për kimi iu dha tre shpikësve: Frances Arnold (ShBA), Georg Smith (ShBA) dhe Gregori Winter (Britani e Madhe). E para merr gjysmën e shumës ndërsa dy të tjerët nga 1/4  e shumës.

Komiteti Norvegjez i Nobelit bëri të ditur (5 tetor), se fitues të Çmimit Nobel për Paqe janë gjinekologu kongolez Denis Makvege dhe aktivistja siriane Nadija Murad, me motivacionin e përpjekjes së tyre për të ndalë dhunën seksuale si “armë” lufte (Nadija edhe vet është viktimë e dhunës së tillë, si pjesëtare e bashkësisë “Jazida”).

Po t’i lëmë laureatët që fituan çmimin e t’i kthehemi anës më pak të njohur të historisë së Çmimit Nobel dhe vet “autorit” të këtij çmimi më prestigjioz në botë. Besoj se për lexuesit do të jenë interesante disa të dhëna më pak të njohura.

Kush ishte Nobeli dhe  si e pse e formoi Çmimin?

Alfred  Immanuel Berhard Nobel (21.10.1833 – 10.12.1896), ishte një  kimist, industrialist dhe shpikës suedez. Shumicën e kohës ka jetuar e punuar jashtë Suedisë: në Rusi, Amerikë, Itali e më së shumti në Francë. Nobeli nuk ka kryer ndonjë universitet, as ka pasur diplomë fakuleti, por sa ishte gjallë ka realizuar dhe patentuar 355 shpikje, të cilat i kanë sjellë fitime të mëdha. Bota e njeh për shpikjen e dinamitit, në vitin 1866. Ka pasur 90 fabrika e laboratore të veta, në 20 vende të botës. Thuhet se punëtorët e kanë dashur shumë, sepse iu kishte siguruar shërimin dhe kujdesin shëndetësor falas. Nobeli nuk ishte i martuar as kishte krijuar familje. Kur e kishin pyetur për këtë, Nobeli ishte përgjegjur: “Gratë, qofshin të reja apo të vjetra, vetëm më humbasin kohën”, por është e ditur se ai “ka humbur” plotë kohë me një austriake të bukur dhe kishte dëshirë të udhëtonte nëpër botë. Shkrimtari francez, Viktor Hygo, e ka quajtur Nobelin: “Vagabondi më i pasur evropian”.

Me  shpikjen e dinamitit, Nobeli i ka bërë shërbime të vlefshme njerëzimit,  për hapjen e rrugëve, tuneleve, minierave etj., por dhe zbulimin që ka shkaktuar edhe vdekjen e miliona njerëzve në botë, gjatë luftërave dhe në kohë paqe. Edhe i ati i Nobelit (Immanueli) ishte inxhinier, specialist për shkatërrimin e anijeve; është shquar në shkatërrimin e anijeve angleze në Luftën e Krimesë, midis Rusisë dhe Anglisë. Asokohe familja e Nobelit jetonte dhe punonte në Rusi.

Në fabrikën e Nobelëve, në Stokholm, në vitin 1864 kishte ndodhë një shpërthim nga i cili vdoqën 5 punëtorë, në mesin e të cilëve edhe vëllai më i vogël i Nobelit (Emili).

Si u trishtua Nobeli nga nekrologu i tij?

Në vitin 1888 Nobelit i kishte vdekur i vëllai (Ludvigu). Me këtë rast, ndoshta gabimisht apo me qëllim, gazetat franceze kishin botuar fletë-vdekjen (nekrologun) e Nobelit, me titull: “Shpikësi i vdekjes, është i vdekur”! Diku thuhet: “tregtari i vdekjes”. Kjo sintagmë e kishte trishtuar e brengosur nga frika se ky epitet (shpikësi, apo tregtari i vdekjes, v.j.) do t’i mbetet përgjithmonë. Ndoshta ky ka qenë momenti dhe shkaku që Nobeli e kishte lënë amanet (me testatment) pasurinë e tij për t’i shpërblyer njerëzimit. U zotua se do të bëjë çdogjë që emri i tij të lidhet e përmendet për realizimet e njerëzimit, e jo për vdekjet. Dhe vërtetë, sot Nobeli përmendet për realizimet në fushën e fizikës, kimisë, biologjisë, medicinës, letërsisë, ekonomisë, paqes. Askush nuk e përmend Nobelin kur “me dinamitin e tij” vriten mija njerëz të pafajshëm, qoftë në luftë apo në paqe. Po ç’faj ka Nobeli, apo shpikësit e tjerë, të materialeve e të mjeteve të ndryshme, nga të cilat çdo ditë vdesin mijëra njerëz anekënd botës, qoftë aksidenalisht (armë, vetura, trena, aeroplana, anije…), qoftë nga keqbërësit e kriminelët e ndryshëm?

Nga të ardhurat që kishte realizuar Nobeli prej shpikjeve të patentuara (mbrojtja e pronësisë industriale), kishte grumbulluar  pasuri të madhe. Thuhet se me testament ka lënë 31,5 milion korona suedeze (që sipas llogarive të ekspertëve sot kanë vlerën e 250 milion dollarëve). Asgjë nga ajo pasuri nuk ia la rrethit të familjes së vet (sepse vet Nobeli nuk ishte i martuar as nuk kishte fëmijë),  por të gjitha i kishte lënë amanet për bamirësi, për t’i shpërblyer njerëzimit.  Rrethi familjar ishin befasuar  e trishtuar nga testamenti i Nobelit dhe kishin tentuar ta prishin atë por nuk patën sukses. Teksti i testamentit të Nobelit ka këtë përmbajtje:

“Unë i nënshkruari Alfred Bernard Nobel, pas mendimit të hollësishëm, më duhet të deklaroj dëshirën time të fundit, si vijon: Gjithçka që mbetet nga pasuria ime dhe që mund të realizohet, le të ndahet në këtë mënyrë:

Nga kapitali të cilin zbatuesit e testamentit e investojnë në fletë-obligacione të besueshme, duhet të krijohet fondi, nga kamatatat e të cilit çdo vit do t’iu ndahen atyre që vitin paraprak i  kanë bërë shërbimin më të madh njerëzimit. Kamatat duhet të ndahen në pesë pjesë të barabarta, si vijon:

  • Një pjesë do t’i jepet atij që realizon zbulimin më të madh në lëmin e fizikës,
  • Një pjesë, atij që ka bërë zbulimin më të madh në kimi, gjegjësisht në përsosje,
  • Një pjesë, atij që ka arritur zbulimin më të rëndësishëm në lëmin e fiziologjisë dhe të mjekësisë,
  • Një pjesë, atij që ka arritur në lëmin e letërsisë realizimin më të mirë në aspektin ideal,
  • Një pjesë, atij që ka bërë më së shumti dhe më të mirën në vëllazërimin e popujve dhe në eliminimin ose pakësimin e forcave të armatosura, si dhe në nxitjen dhe zhvillimin e paqes.

Shpërblimin për fizikë dhe kimi do ta ndajë Akademia Suedeze e Shkencave; atë për fiziologji dhe mjekësi – Instituti Karolindsk i Stokholmit; për lëmin e letërsisë – Akademia Suedeze e Letërsisë. Çmimin për paqe do ta ndajë Këshilli pesë*anëtrësh, të cilin e zgjedh Parlamenti Norvegjez (i Oslos).

Siç shihet nga përmbajtja e testamentit nuk është thënë që shpërblimi t’iu jepet dy a tre vetëve për të njëjtin zbulim, por atij që ka arritur rezultatin kulminant (përemri në njëjës: atij, e jo në shumës - atyre)!

Fondacioni Nobel është themeluar në vitin 1895, ndërsa shpërblimi (çmimi) i parë Nobel është ndarë në vitin 1901. Ky Çmim (shpërblim) përbëhet nga: medalja e artë, diploma dhe (çeku) një shumë e caktuar parashë, të cilën e cakton Fondacioni çdo vit. Shpërblimi i dorëzohet laureatëve më 10 dhjetor në ditën e përvjetorit të vdekjes së Nobelit. Ato në një ceremoni formale ua dorëzon mbreti i Suedisë. Çmimi Nobel për paqe ndahet në Oslo (Norvegji); kur u nda Çmimi i parë, Norvegjia ishte në të njëjtin shtet, në kuadër të Mbretërisë së Suedisë, prandaj Nobeli kështu e kishte lënë amanet. Deri më tash, duke përfshirë edhe këto të vitit 2018, këtë çmim e kanë fituar 905 individë dhe 24 organizata. Ka pasur individë që kanë marrë Çmimin Nobel dy herë, për frealizimet e tyre në fusha të caktuara. Nga nobelistët individë 45 ishin gra. Në mesin e tyre, Marija Kiri ishte e para grua nobeliste dhe e para nobeliste që ka fituar dy herë këtë shpërblim; herën e parë për kimi, ndërsa herën e dytë për fizikë. Vetëm për vitet 1940-1942 (gjatë Luftës së Dytë Botërore) nuk është ndarë ky çmim (ndoshta më drejtë do të ishte të thuhej – shpërblim, sepse kështu e ka quajtur vet Nobeli). Shpërblimi, apo çmimi Nobel për ekonomi nuk është lënë me testamentin e Nobelit, por atë e ka themeluar (ka dhënë donacion) në vitin 1968,  Banka Qendrore Suedeze,  për nderë të Nobelit, dhe ky Çmim është dhënë çdo vit, duke filluar prej vitit 1969.

Ka pasur laureatë që e kanë refuzuar por edhe të tjerë që s’e kanë merituar Nobelin

Në historinë e dhënies së Çmimit Nobel ka pasur individë që e kanë refuzuar këtë shpërblim, për shkaqe parimore e morale apo nga bindje personale. Kështu, filozofi e shkrimtari francez, Zhan Pol Sartër, në vitin 1964 e refuzoi Çmimin Nobel për letërsi. Kryeministri i Vietnamit, Le Duk To, në vitin 1973 e refuzoi Çmimin Nobel për paqe, që i ishte dhënë atij dhe sekretarit amerikan të shtetit, Henri Kisinxher, ndërsa Amerika akoma luftonte në Kamboxhia. Gjermania naziste ua ka ndaluar marrjen e Çmimit Nobel tre shkencëtarëve gjermanë (në vitin 1938 e1939), ndërsa Bashkimi Sovjetik e ka detyruar shkrimtarin Boris Pasternak ta refuzojë Çmimin Nobel për letërsi (1958).

Nëse  çmimet Nobel për shkencat ekzakte―kimi, fizikë apo mjekësi, janë më të drejta, më objektive, për “Nobelin” për letërsi, për paqe dhe për ekonomi, mund të thuhet se lë shumë vend për të dyshuar se është i ndikuar nga politika. Vërtet, Çmimi Nobel për paqe është banalizuar, derisa i është dhënë edhe Jicak Rabinit, Shimon Peresit dhe Jaser Arafatit (1994), edhe pse lufta midis dy shteteve të tyre që ka filluar në vitin 1967 nuk ka pushuar as sot e kësaj dite (në vitin 2018)! Nga ana tjetër, ky Çmim nuk i është dhënë njeriut më të njohur në botë për paqe – Mahatma Gandit, ndonëse 12 herë është nominuar, por Komiteti i ndarjes së Çmimit nuk e ka gjetur të përshtatshëm për t’ia dhënë! Që çmimi Nobel është bërë më tepër politik mund të tregohet edhe me shumë raste të tjerë. Bile, ish-presidenti i SHBA-ve, Barak Obama (2009) vet pati deklaruar se nuk është i denjë për Çmimin Nobel për paqe. Numrin më të madh të Çmimeve Nobel e kanë marrë qytetarët amerikanë, pastaj britanikët, gjermanët, francezët e kështu me radhë. Shqiptarët, si komb, kanë dy laureatë të Çmimit Nobel: Nënë Tereza (1979), për paqe, dhe Ferid Murati (1998) për fiziologji dhe medicinë (bashkë me Robert Francis Furghott dhe Luis Joseph Ignarro). Serbët,  malazezë dhe  maqedonët, nuk kanë ndonjë nobelist (serbët konsiderojnë Ivo Andriçin, por ai në të vërtetë ishte kroat i Bosnjës, dhe as emrin as mbiemrin nuk i ka serb sado që “është shitur  e blerë për serb”, por serbët edhe Skenderbeun e konsiderojnë – serb)! Kroatët kanë edhe dy nobelistë të tjerë të fushës së kimisë (Leopold Ruzhiçka, 1939, dhe Vlladimir Prelog, 1975). Sllovenët e kanë një nobelist të lëmit të kimisë (Fridrih Pregël, 1923).

Sido që të jetë çmimi Nobel po vepron prej 117 vjetësh; shumë e kanë fituar me meritë dhe shumë të tjerë falë ndikimit të politikës  (edhe Hashim Thaçi e Aleksandar Vuçiç pretendojnë të marrin çmimin nëse arrijnë marrëveshje historike për paqe mes dy popujve sic!).  Ky çmim prestigjioz ka krijuar shpresa, emocione, pritje e befasi, gëzim, hidhërim e dëshprim, sa që do ta bënin Nobelin të pendohej për testamentin e tij.   

Albania Web Design & Development by: WWW.FIT.ALFIT.AL WEB DESIGN ALBANIA