Zbulohet ‘shtetarti ekonomik’ amerikan: shtylla kryesore e luftës hibride kundër Venezuelës dhe Iranit

John Maynard Keynes shkroi me famë në librin Pasojat Ekonomike të Paqes (1919): “Nuk ka mënyrë më tinzare dhe më të sigurtë për të përmbysur themelet e shoqërisë sesa të prishësh monedhën. Ky proces vë në lëvizje të gjitha forcat e fshehta të ligjeve ekonomike në anën e shkatërrimit dhe e bën këtë në një mënyrë që as një njeri në një milion nuk është në gjendje ta kuptojë.”

Shtetet e Bashkuara e kanë zotëruar këtë art shkatërrimi duke e kthyer dollarin në armë dhe duke përdorur ndëshkime ekonomike dhe politika financiare për të shkaktuar rrënimin e monedhave të vendeve të synuara. Më 19 janar, ne botuam shkrimin “Lufta hibride SHBA–Izrael kundër Iranit”, ku përshkruam se si Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli po zhvillojnë luftë hibride kundër Venezuelës dhe Iranit përmes një strategjie të bashkërenduar ndëshkimesh ekonomike, shtrëngimi financiar, veprimesh kibernetike, përmbysjeje politike dhe lufte informacioni. Kjo luftë hibride është ndërtuar për të thyer monedhat e Iranit dhe Venezuelës me qëllim nxitjen e trazirave të brendshme dhe, në fund, rrëzimin e qeverive.

Më 20 janar, vetëm një ditë pas shkrimit tonë, Sekretari i Thesarit të SHBA-së, Scott Bessent, e pranoi publikisht, pa asnjë mëdyshje, ndjesë apo paqartësi, se përshkrimi ynë përputhet plotësisht me politikën zyrtare të SHBA-së.

Në një bisedë në Davos, Sekretari Bessent shpjegoi hollësisht se si ndëshkimet e Thesarit amerikan u hartuan me qëllim të qartë për të shkaktuar shembjen e monedhës së Iranit, paralizimin e sistemit bankar dhe nxjerrjen e popullsisë iraniane në rrugë. Kjo është fushata e quajtur “presion maksimal”, e cila synon t’i mohojë Iranit qasjen në financa, tregti dhe sisteme pagesash ndërkombëtare. Bessent u shpreh:

“Presidenti Trump urdhëroi Thesarin dhe ndarjen tonë OFAC, Zyrën për Kontrollin e Pasurive të Huaja, të ushtrojmë presion maksimal ndaj Iranit. Dhe kjo ka funksionuar, sepse në dhjetor ekonomia e tyre u rrënua. Pamë rënien e një banke të madhe; banka qendrore ka filluar të shtypë para. Ka mungesë dollarësh. Ata nuk janë në gjendje të sigurojnë importe dhe kjo është arsyeja pse njerëzit dolën në rrugë.”

Ky është zinxhiri i drejtpërdrejtë shkak–pasojë, sipas të cilit ndëshkimet amerikane çuan në rrëzimin e monedhës dhe dështimin e sistemit bankar. Paqëndrueshmëria monetare solli mungesa importesh dhe vuajtje ekonomike, të cilat nxitën trazira. Bessent e përmbylli duke i quajtur veprimet e SHBA-së “shtetart ekonomik” dhe rrënimin ekonomik të Iranit si një zhvillim “pozitiv”:

“Pra, kjo është shtetbërje ekonomike, pa të shtëna armësh, dhe gjërat po ecin në një drejtim shumë pozitiv këtu.”

Ajo që përshkruan Sekretari Bessent nuk është “shtetbërje ekonomike” në kuptimin e zakonshëm. Është luftë e zhvilluar me mjete ekonomike, e projektuar të shkaktojë krizë ekonomike dhe trazira shoqërore që çojnë në rrëzimin e qeverisë. Kjo quhet me krenari “shtetbërje ekonomike”.

Vuajtjet njerëzore të shkaktuara nga lufta e hapur dhe nga ndëshkimet ekonomike shkatërruese nuk janë aq të ndryshme sa mund të mendohet. Rrënimi ekonomik sjell mungesa ushqimi, ilaçesh dhe karburanti, ndërsa shkatërron kursimet, pensionet, pagat dhe shërbimet publike. Rrënimi i qëllimshëm ekonomik i shtyn njerëzit në varfëri, kequshqyerje dhe vdekje të parakohshme, ashtu si lufta e hapur.

Ky model vuajtjeje si pasojë e ndëshkimeve amerikane është i dokumentuar gjerësisht. Një studim themelor në revistën The Lancet, nga Francisco Rodríguez dhe bashkëpunëtorët, tregon se ndëshkimet lidhen ngushtë me rritje të forta të vdekshmërisë, me pasojat më të rënda nga ndëshkimet e njëanshme ekonomike të SHBA-së, dhe me një numër vdekjesh të krahasueshëm me atë të konflikteve të armatosura.

Lufta ekonomike e këtij lloji shkel parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare dhe Kartën e OKB-së. Ndëshkimet e njëanshme, të vendosura jashtë autoritetit të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, veçanërisht kur synojnë të shkaktojnë vuajtje civile, janë të paligjshme. Lufta hibride nuk e shmang të drejtën ndërkombëtare duke mos përdorur bombardime (edhe pse SHBA dhe Izraeli, natyrisht, e kanë bombarduar Iranin në mënyrë të paligjshme). Paligjshmëria e “shtetbërjes ekonomike” amerikane nuk zbatohet vetëm për Iranin dhe Venezuelën, por për dhjetëra vende të tjera që dëmtohen nga ndëshkimet amerikane.

Evropa ndoshta ka filluar të kuptojë se bashkëfajësia në krimet ekonomike të Amerikës nuk sjell shpëtim, pasi qeveria e Trampit tani po vepron edhe kundër Evropës në të njëjtën mënyrë, ndonëse përmes tarifave doganore dhe jo ndëshkimeve. Trampi e ka kërcënuar Evropën me tarifa për mosdorëzimin e Greonlandës ndaj SHBA-së, ndonëse këtë kërcënim e tërhoqi përkohësisht. Kur Trampi “ftoi” Francën të bashkohej në Bordin e tij të Paqes, ai kërcënoi me një tarifë 200% ndaj verës franceze nëse Franca do ta refuzonte ftesën. Dhe kështu me radhë.

Shtetet e Bashkuara janë në gjendje të zhvillojnë këtë lloj lufte ekonomike gjithëpërfshirëse sepse dollari është monedha kryesore e sistemit financiar botëror. Nëse vende të treta nuk zbatojnë ndëshkimet amerikane ndaj Iranit dhe Venezuelës, SHBA kërcënon të ndëshkojë bankat e këtyre vendeve, duke i përjashtuar nga pagesat e bazuara në dollar (sistemi i njohur si SWIFT). Në këtë mënyrë, SHBA i detyron edhe vendet që përndryshe do të vazhdonin tregtinë normale me vendet e synuara, t’i binden ndëshkimeve.

Ndërsa ndëshkimet amerikane krijojnë mjerim në afat të shkurtër, përdorimi i tyre i pandërprerë po i shtyn me shpejtësi ekonomitë e tjera të shkëputen nga shtrëngimi financiar amerikan. Vendet e BRICS-it dhe shumë të tjera po zgjerojnë tregtinë ndërkombëtare në monedhat e tyre, duke ndërtuar rrugëdalje nga përdorimi i dollarit dhe duke shmangur këto ndëshkime. Aftësia e SHBA-së për të imponuar ndëshkime financiare dhe tregtare ndaj vendeve të tjera do të bjerë së shpejti, ndoshta në mënyrë të mprehtë në vitet e ardhshme.

Ka ardhur koha që kombet e botës të përballen me sjelljen ekonomike të shfrenuar të Amerikës. SHBA ka zhvilluar luftë ekonomike me dendësi gjithnjë e më të madhe, duke e quajtur atë “shtetbërje ekonomike”. Kjo paligjshmëri është e jashtëligjshme, e pamatur, e dëmshme, tronditëse dhe, në fund, e pambrothët edhe për vetë synimet e Amerikës, e aq më pak për qëllimet botërore. Evropa deri tani ka kthyer kokën mënjanë. Ndoshta tani që edhe ajo është nën kërcënim, do të zgjohet dhe do t’i bashkohet pjesës tjetër të botës për t’i dhënë fund kësaj sjelljeje të hapur dhe të paligjshme amerikane.  

Jeffrey D. Sachs është Profesor Universiteti dhe Drejtor i Qendrës për Zhvillim të Qëndrueshëm në Universitetin e Kolumbias, ku ai drejtoi...

Sybil Fares është specialiste dhe këshilltare në politikat e Lindjes së Mesme dhe zhvillimin e qëndrueshëm në SDSN.