Pretendimi grek për eshtrat, pa vërtetim shkencor shqiptar, dëshmon nënshtrimin e Tiranës ndaj Athinës

Pretendimi se eshtrat e marra në varrezat e Kosinës së Përmetit janë të një ushtari grek të quajtur Gjergj Velios ngre dy çështje themelore shkencore dhe shtetërore: së pari, se nëse janë vërtetuar në mënyrë të pavarur se eshtrat e zbuluara në tokën e Shqipërisë i përkasin atij njeriu dhe së dyti, nëse jo, siç e vërteton dhe raporti i gazetës greke Kathimerini, vërtetohet edhe një herë nënshtrimi i plotë i Tiranës ndaj epsheve të Athinës. Çështja nuk është nëse ADN-ja moderne mund të njëjtësojë një skelet 85-vjeçar. Mundet. Çështja është nëse eshtrat e veçanta të zbuluara në Shqipëri janë provuar, në mënyrë të pavarur dhe shkencore, se i përkasin Gjergj Velios.

Nga përshkrimi i botuar në «Kathimerini», gërmimet paraqiten si punë e një grupi të përbashkët greko-shqiptar. Por kur bëhet fjalë për fazën vendimtare të njëjtësimit gjenetik, artikulli paraqet vetëm institucione dhe ekspertë grekë: laboratorë ushtarakë grekë, biologë molekularë, antropologë, historianë dhe ekspertë të Ministrisë greke të Mbrojtjes.

Nuk paraqitet asnjë laborator shqiptar i pavarur gjenetik ose mjeko-ligjor, as ndonjë biolog, gjenetist apo institucion shkencor shqiptar që të ketë kryer, përsëritur ose vërtetësuar në mënyrë të pavarur njëjtësimin.

Po aq e rëndësishme është se artikulli nuk jep të dhënat statistikore vendimtare të njëjtësimit: numrin dhe cilësinë e shënuesve gjenetikë të gjetur, raportin e mundësisë, gjasat e farefisnisë, shkallën e saktë të lidhjes me të afërmit e përdorur si mostra krahasimi, apo ndonjë rezultat të një laboratori të dytë të pavarur. Pra, artikulli paraqet një përfundim zyrtar të njëjtësimit, por nuk paraqet të dhëna të mjaftueshme për ta vërtetësuar në mënyrë të pavarur atë përfundim.

Kjo ka rëndësi të veçantë sepse bëhet fjalë për eshtra të zbuluara në tokë shqiptare dhe për një çështje me ndjeshmëri të madhe historike së pari për shqiptarët dhe më pas për grekët. Problemi, pra, nuk është vetëm shkencor. Është edhe institucional dhe politik: a ka ushtruar Shqipëria pushtetin dhe përgjegjësinë e saj të plotë mbi një proces që zhvillohet në tokën e saj, apo ka pranuar përfundimin e palës greke pa kërkuar një vërtetësim shkencor të barabartë dhe të pavarur?

Kjo është pyetja që kërkon përgjigje.

Raporti:

85 vjet më pas: «Gjeta eshtrat e babait tim në Shqipëri»

Ai nuk e njohu kurrë. Kishte humbur në frontin shqiptar. Tani, për herë të parë, Gjergj Veliosi, falë programit për identifikimin e eshtrave të të rënëve të vitit 1940, ka një gjurmë të tij.

I dhanë emrin e babait të tij, sepse ai nuk pati kohë ta njihte. U rrit me mungesën e tij, me disa fotografi bardhezi dhe me rrëfimin për vdekjen e tij.

Në mars të vitit 1941, rreshteri rezervist i këmbësorisë Gjergj Velios u plagos në bark, në shpatet lindore të Trebeshinës, gjatë «sulmit pranveror» të italianëve. U transportua në një sallë operacioni të ngritur në fshatin Kosin, vdiq dy ditë pas ndërhyrjes dhe fillimisht u varros në mënyrë të improvizuar aty, së bashku me luftëtarë të tjerë të frontit shqiptar, në oborrin e kishës ortodokse.

Disa muaj më vonë, në Paleohori të Halkidhikisë, lindi djali i tij më i vogël.

«Trishtim. Fëmijët e tjerë në shkollë kishin baballarët e tyre, unë jo», i thotë gazetës «K» 85-vjeçari Gjergj Velios.

Mbiemri ndryshoi në shkrim me kalimin e viteve, por trauma përshkoi breza.

«Edhe ne u rritëm me këtë mungesë. Ky fakt përcaktoi fatin e familjes», përshkruan Argjiri Velios, njëra prej gjithsej pesë mbesave dhe nipërve të të rënit.

«Edhe unë, edhe motra ime e dëgjonim shpesh babanë tonë të shprehte dhimbjen për gjyshin që nuk e njohëm, të thoshte: “Jam biri i vejushës”.»

Sfida

Në fillim të vitit 2018, nëntë vjet pas nënshkrimit të marrëveshjes ndërshtetërore, një komision i përbashkët greko-shqiptar filloi punën e zhvarrosjeve në ngushticat e Këlcyrës, në Shqipëri, në kuadër të kërkimeve për gjetjen e të rënëve të luftës greko-italiane.

Paralelisht, në Greqi tashmë po mblidheshin mostra të materialit gjenetik të të afërmve, me shpresën se në një moment do të bëhej identifikimi përmes ADN-së.

Sipas të dhënave të grupit të ekspertëve të Ministrisë së Mbrojtjes Kombëtare, nga 8 000 të rënët, shumica e të cilëve ishin varrosur në mënyrë të improvizuar pa emra ose në varre masive, deri tani janë gjetur mostra eshtrash për rreth 1 500, ndërsa pak më shumë se 2 000 të afërm kanë dhënë mostra gjaku.

Megjithë përpjekjet, për vite me radhë nuk ishte bërë asnjë identifikim.

Shumë eshtra ishin të copëtuara, të ekspozuara për dekada ndaj dëmtimeve. Nga pikëpamja shkencore, edhe mundësia për të izoluar material gjenetik nga disa prej mostrave ishte një sfidë.

Pritja e gjatë, pa rezultat, solli një ndjenjë zhgënjimi te disa familje.

«E kishim lënë», thotë Argjiri Velios.

Derisa në korrik të vitit 2026 erdhi lajmi i papritur.

I afërmi i tyre ishte i pari i rënë i luftës greko-italiane që u identifikua me këtë procedurë.

«Ishte sikur të gjeje dikë të zhdukur, vite më vonë. Për babanë tim ishte një drejtësi e vonuar», thotë zonja Velios.

«Prita kaq vite me ankth. U gëzova shumë», thekson ai.

Më pas erdhi edhe identifikimi i dytë, i tetarit rezervist të këmbësorisë Dhimitër Kollias, me origjinë nga Larymna e Ftiotidës.

Batalioni i tij, më 2 dhjetor 1940, ndërmori pushtimin e Lartësisë 669. Ai ra duke luftuar dhe u varros në Shqipëri nga italianët.

Gjatë zhvarrosjes së tij, në tetor 2020, ndër të tjera u gjetën mbetje të uniformës ushtarake, një bajonetë dhe një hajmali.

«Tani ndihemi më mirë, ishte diçka që e priste e gjithë familja», i thotë gazetës «K» Andreas Kollias, nipi i të rënit, i cili kishte dhënë gjak për identifikimin.

Monumenti

Gjorgos Surlas, kryetar i Shoqatës së të Afërmve të të Rënëve gjatë Eposit 1940–1941, i quan «ngjarje historike» dy identifikimet e para.

«Ishte një nga synimet tona. Detyrimet e tjera që mbeten janë mbledhja e eshtrave, varrimi me nderime dhe ngritja e një monumenti, ndërtimi i të cilit po përparon në Kalpaki të Janinës», thekson ai.

Ndërkohë, ai thekson se nga pala shqiptare mbetet ende çështja e dhënies së tokës për zgjerimin e varrezave ushtarake në Këlcyrë, sepse si këto, ashtu edhe ato në Bularat, janë plot.

Një emër mbi varr

«Këto përpjekje tregojnë se, pas kaq vitesh, shteti mendon për të vdekurit e tij dhe përpiqet t'i japë një emër varrit ku janë varrosur», thotë nënkoloneli Polizoi Makras, drejtor i Departamentit të Kërkimeve Mjekësore në 251 GNA.

«Ishte një çast që, për mua dhe gjithë ekipin, do ta kujtoj për pjesën tjetër të jetës», thotë kundëradmirali Panajotis Papageorgjiu, kryetar i komisionit të ekspertëve.

«Kaluan kaq shumë dekada; ndiejmë gëzim dhe lehtësim që gjithë kjo përpjekje po çon në rezultate konkrete.»

Siç thekson ai, në këtë periudhë vazhdojnë kërkimet në zonën e Përmetit dhe shpresa është që të pasojnë edhe rezultate të tjera pozitive.

«Është një lojë probabilitetesh», thotë ai. «Përpiqemi t'i sjellim këto probabilitete në favorin tonë.»

«Kemi përjetuar mjaft zhgënjime. Sa mostra analizuam, sa orë punë bëmë, duke dalë me rezultat zero. Por kur ia dolëm, ishte emocionuese», thekson nënkoloneli Polizoi Makras, drejtor i Departamentit të Kërkimeve Mjekësore në 251 Spitalin e Përgjithshëm të Forcave Ajrore.

«Është plotësisht e kuptueshme ankthi i të afërmve», nënvizon ai dhe shpjegon se procesi do të zgjasë me vite, pasi kërkimet në terren vazhdojnë dhe nevojiten më shumë mostra.

«Këto përpjekje tregojnë se, pas kaq vitesh, shteti mendon për të vdekurit e tij dhe përpiqet t'i japë një emër varrit ku janë varrosur», thekson ai.

Në laborator

Përpunimi i mostrave nga fronti shqiptar kishte filluar në Qendrën e Biologjisë Molekulare të Spitalit Ushtarak 401 dhe prej të paktën gjashtë vitesh ka kaluar në 251 GNA.

Për personelin e laboratorit në Departamentin e Kërkimeve Mjekësore, vjetërsia e mostrave nga fronti shqiptar ishte pengesa më e madhe.

Përgjegjësi shkencor, nënkoloneli dhe biologu molekular Stavros Kokotas, shpjegon se ekspozimi afatgjatë i eshtrave ndaj kushteve të pafavorshme mjedisore kishte shkaktuar degradim të konsiderueshëm dhe copëtim të ADN-së.

Në laborator eshtrat pastrohen; më pas mbetjet skeletore shndërrohen në pluhur, bëhet izolimi, analiza dhe shumëfishimi i mostrës së ADN-së.

Pas një sërë provash, në laboratorin e 251 GNA tashmë zbatojnë një metodë tjetër, Sekuencimin e Gjeneratës së Re (Next Generation Sequencing, NGS), e cila ka mundësi të analizojë edhe ADN-në veçanërisht të copëzuar.

Në vitin 2025 u botua edhe një studim i tyre përkatës në një revistë shkencore ndërkombëtare.

Studimi

Nëpërmjet kësaj metodologjie është e mundur të hetohen edhe lidhje farefisnore të largëta, të cilat mund të arrijnë deri në shkallën e pestë të farefisnisë.

Për rastin e të rënëve të vitit ’40, ky zhvillim zgjeron mundësitë e identifikimit, pasi shumica e të afërmve të ngushtë nuk janë më gjallë.

Teknika e mëparshme që përdornin lejonte hetimin e lidhjeve farefisnore maksimumi deri në shkallën e dytë.

Nxitje për të jetuar

«Ekziston ankth i madh te të afërmit; disa mbahen në jetë duke pritur identifikimin», thekson nënkoloneli Stavros Kokotas, biolog molekular në laboratorin e 251 GNA.

Nga arkivat te ADN-ja

Për të arritur te rezultatet e para, personeli i laboratorit veproi në mënyrë më të synuar.

Ata u ndihmuan nga një historian dhe një antropolog nga grupi grek i ekspertëve të Ministrisë së Mbrojtjes Kombëtare.

Pasi studiuan arkivat përkatëse për varrosjet në frontin shqiptar, ata sugjeruan se cilat mostra eshtrash mund të krahasoheshin me cilin grup mostrash të të afërmve, në mënyrë që të ngushtohej fusha e kërkimit.

Sipas të dhënave të grupit të ekspertëve, në vitin 1942 italianët e zhvarrosën Veliosin dhe e rivarrosën në Përmet.

Zhvarrosja e eshtrave të tij u krye gjatë kërkimeve të zhvilluara aty në mars 2024.

«Ishte një ndjenjë nderi dhe krenarie, një konfirmim për gjithë ekipin, si këtu ashtu edhe në Shqipëri, se përpjekjet tona dhanë rezultat. Ekziston një ankth i madh te të afërmit; disa mbahen në jetë duke pritur identifikimin», thekson zoti Kokotas.

«Na gëzon që kjo teknikë funksionon; ishte e vështirë të arrinim deri këtu», shton nënkoloneli dhe biologu Thanasis Papatheodorou.

«Le të vijnë edhe të afërm të tjerë për të dhënë gjak. Sa më shumë të jenë mostrat, aq më shumë rriten mundësitë që të gjendet dikush», thekson nënkoloneli dhe biologu Theofanis Barbunis.

Edhe ai ka humbur një të afërm, vëllanë e gjyshit të tij, në frontin shqiptar. Vlerësohet se u varros më në veri të fushës ku po zhvillohen aktualisht kërkimet.

Edhe ai pret, një ditë, identifikimin e njeriut të tij.